گسترش افقي ، ضرورت توسعه يا بلاي جان شهرنشيني مدرن

اصفهاني که با بيست سال گذشته متفاوت است؛
گسترش افقي ، ضرورت توسعه يا بلاي جان شهرنشيني مدرن

جمعيت استان اصفهان بيش از پنج ميليون و 120 هزار نفر در 24 شهرستان است که حدود 6.41 درصد از جمعيت کشور را تشکيل مي دهد.
منطقه اصفهان با مساحت 213 کيلومتر و طول جغرافيايي 51 درجه و 39 دقيقه و 40 ثانيه شرقي و عرض جغرافيايي 32 درجه و 38 دقيقه و 30 ثانيه شمالي بعد از تهران و مشهد سومين شهر بزرگ ايران است.
با افزايش سريع جمعيت و حاکميت زندگي ماشيني، شهر اصفهان هم گام با ديگر تحولات سياسي و اجتماعي چنان تغيير کرده است که به درستي مي توان گفت که اصفهاني که حتي در بيست سال پيش توصيف مي شد با اصفهان امروز از بسياري جهات متفاوت است.

وابستگي اقتصاد به نفت يکي از بروز گسترش افقي شهرهاست
رييس اداره طرح‌هاي توسعه شهري و معماري اداره کل راه و شهرسازي اصفهان نيز درباره گسترش افقي شهرهاي ايران به ويژه اصفهان گفت: اين الگوي نامتناسب رشد شهري در تقابل با رشد ارگانيک، فشرده و متمرکز شهرهاي ايران در گذشته است، متاسفانه با ورود مدرنيسم و وابستگي اقتصاد کشور به نفت همچنين تحولات اجتماعي در دهه هاي گذشته، شاهد گسترش افقي و بدون برنامه اکثر شهرهاي کشور بوديم.
علي هنردان تصريح کرد: يکي از شواهد گسترش افقي، وضعيت تراکم هاي ناخالص مسکوني در شهرها ست به گونه اي که اين شاخص در شهرهاي بالاي 25 هزار نفر کشور 45 نفر در هر هکتار است که البته اين شاخص در شهرهاي استان اصفهان به دلايل مختلف از اين مقدار هم کمتر است و نشان از پراکنده‌ رويي و رشد افقي شهرهاي استان دارد.
رييس اداره طرح هاي توسعه شهري و معماري اداره کل راه و شهرسازي استان اصفهان با اشاره به دلايل گسترش افقي شهرهاي کشور به ويژه اصفهان اظهار داشت: رشد شتابان گسترش افقي شهرها خاستگاه تاريخي و دلايل متفاوتي دارد به گونه‌اي که نقطه عطف و شروع پراکنده ‌رويي و گسترش افقي شهرها مربوط به سال هاي 1300 و دوران پهلوي اول بر مي‌گردد.
وي افزود: در اين دوره با ورود مدرنيسم و زندگي ماشيني، سرعت قدم هاي انساني در مقابل ماشين رنگ باخت، ديوار شهرها تخريب شد و با خيابان کشي هاي گسترده، شهروند ايراني فرصت و امکان دوري و جدايي گزيني از مرکز شهر را پيدا کرد.
هنردان ادامه داد: در دوره پهلوي دوم با از بين رفتن توليد سنتي و از هم گسيختگي روابط شهر و روستا، موج مهاجرت به سمت شهرها سرازير و حاشيه شهرها مامن اين تازه واردان شد.
وي خاطرنشان کرد: در دوره هاي اخير به ويژه بعد از انقلاب اسلامي سياست هاي حمايتي زمين و مسکن همچنين نگاه غيرانتفاعي و حتي غير اقتصادي به توسعه زيرساخت هاي شهري موجي از پراکنده رويي و گسترش افقي شهرها را موجب شد.
اين کارشناس افزود: البته دلايل ديگري نيز در رشد اين پديده شوم شهري موثر بوده که از مهم ترين آنها مي ‌توان به قانون‌ گريزي و توجه نکردن به محدوده هاي برنامه ‌ريزي شهري، عدم کنترل و نظارت‌هاي شهرسازي همچنين در مقياس کلان به نبود اجراي صحيح سياست هاي آمايش شهري، منطقه اي و کشوري اشاره کرد.
وي افزود: مقايسه تطبيقي وضعيت امروز و گذشته شهرها در خصوص نحوه پراکنش فضايي، بيان گويايي از معضلات و چالش هاي گسترش افقي است.
هنردان گفت: در گذشته به ويژه در منطقه کويري ايران و اصفهان شاهد شهر فشرده ايراني بوديم از خصوصيات اين الگوي توسعه شهري مي‌توان به يکپارچگي و بهم پيوستگي فضاهاي شهري، وجود سلسله مراتب منظم شهري، وجود روابط همسايگي، پياده‌ مداري شهرها، صرفه ‌جويي در مصرف انرژي، حفاظت از باغ ها و اراضي کشاورزي پيرامون شهر و به طور کلي زيست پذيري شهرها نام برد.
وي معتقد است، در زمان حال به دليل گسترش افقي شهرها شاهد از دست رفتن کيفيت‌هاي گذشته و بروز معضلات فراواني از جمله افت منزلت مکاني و اجتماعي نواحي مرکزي شهر به خصوص بافت تاريخي آن، خروج مالکان قديمي و جابه‌جايي جمعيت و تبديل مراکز شهري به مقصد مهاجرت درون شهري اجاره‌نشينان کم درآمد، فرسودگي کالبدي، اجتماعي و اقتصادي، از دست دادن ميراث با ارزش مرکز شهر و نقش آن به عنوان قلب تپنده شهر، ايجاد پديده فقر شهري و به وجود آمدن پهنه‌هاي ناکارآمد شهري، وابستگي به خودرو، مصرف بيش از حد انرژي، آلودگي هوا، قطع ارتباط بخش قديم از بخش‌ جديد و توسعه‌ي شهري بدون توجه به ميراث معماري و شهرسازي هستيم.
رييس اداره طرح هاي توسعه شهري و معماري اداره کل راه و شهرسازي استان اصفهان گفت: با گسترش افقي شهرها هزينه ايجاد و نگهداري فضاهاي شهري و زيرساخت هاي وابسته به آن افزايش يافته و با پديده شهر ناکارآمد مواجه شديم.
وي افزود: در مجموع اين معضلات حاصلي جز شهر ناپايدار را به همراه نداشته و وضعيت امروز مواجه شدن با شهرهايي است که از پايداري اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي فاصله گرفته و از تاب‌آوري مناسبي نيز برخوردار نيستند.

راه برون رفت از گسترش افقي شهر، تغيير ديدگاه نسبت به توسعه شهري است
هنردان با بيان اينکه در زمان حال با بحران پراکنده رويي و ناکارآمدي شهري مواجه هستيم، اظهار داشت: براي برون‌رفت از اين بحران بايد قبل از هر اقدام، ديدگاه‌ها و پارادايم‌هاي خودمان را در زمينه توسعه شهري تغيير دهيم.
وي ادامه داد: بايد برنامه‌ ريزي بلند مدت ‌مدار را جايگزين چاره‌جويي و راه‌حل‌هاي کوتاه مدت کنيم، بايد توسعه پايدار را جايگزين رشد ناپايدار کنيم همچنين توجه را از کميت به کيفيت معطوف کرده و نيازهاي نسل آينده را مد نظر قرار دهيم و در مقام عمل نيز در دو مقياس کلان و خرد دست به اقدامات بنيادين بزنيم.
رييس اداره طرح هاي توسعه شهري و معماري اداره کل راه و شهرسازي اصفهان گفت: به صورت کلي پراکنده ‌رويي و گسترش افقي معلول سياست هاي کلان اقتصادي، اجتماعي و سياسي کشور است بنابراين ضرورت دارد در مقياس کلان به اصلاح اين سياست ها با نگاه به مفهوم پايداري و مشارکت جمعي دست بزنيم.
وي ادامه داد: همچنين بايد سياست ‌هاي آمايش ملي و منطقه‌ اي را در ارتباط با نحوه پراکنش مناسب جمعيت و فعاليت در پهنه سرزميني برقرار کنيم، اما در مقياس خرد بايد هزينه اقدامات ناپايدار و جابه جايي در حومه و حواشي شهر را افزايش دهيم.
هنردان گفت: همچنين بايد هزينه تخلفات ساختماني افزايش، سوبسيدها را از اقدامات ناپايدار حذف و آن ها را در جهت اقدامات پايدار برقرارکنيم همچنين همگام با انجام اقدامات سلبي دست به اقدامات ايجابي همچون توانمندسازي ساکنين شهري و رشد و ارتقاي دانش و فرهنگ شهروندي بزنيم.