ژئوپلیتیک و امنیت غذایی

با افزایش تنش‌ها در خلیج فارس و نگرانی از اختلال در عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، توجه تحلیلگران تنها به بازار نفت محدود نشده است.
به گزارش اخبار اصفهان گزارش‌های رسانه‌هایی مانند بی‌بی‌سی، ان‌بی‌سی‌نیوز و تحلیل نهادهای اقتصادی نشان می‌دهد که این آبراه راهبردی نه‌ تنها شریان اصلی تجارت انرژی جهان است، بلکه نقشی مهم در تأمین نهاده‌های کشاورزی نیز دارد؛ موضوعی که می‌تواند در صورت بروز اختلال، به افزایش هزینه تولید محصولات کشاورزی و در نهایت رشد قیمت مواد غذایی در سراسر جهان منجر شود.

تنگه هرمز در نگاه نخست بیشتر به‌عنوان گذرگاه حیاتی نفت شناخته می‌شود، اما اهمیت آن بسیار فراتر از بازار انرژی است. این آبراه باریک که خلیج فارس را به دریای عمان و سپس اقیانوس هند متصل می‌کند، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی به شمار می‌آید. بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا که در گزارش‌های اقتصادی مورد استناد قرار گرفته، روزانه حدود یک‌پنجم نفت مصرفی جهان از این مسیر عبور می‌کند. همین حجم عظیم از مبادلات باعث شده است که هرگونه تهدید یا اختلال در عبور کشتی‌ها از این مسیر، بلافاصله در بازارهای جهانی بازتاب پیدا کند.

اما اثرات احتمالی بحران در این منطقه تنها به افزایش قیمت سوخت محدود نمی‌شود. گزارش شبکه ان‌بی‌سی‌نیوز نشان می‌دهد که بخش مهمی از مواد اولیه مورد استفاده در تولید کودهای شیمیایی نیز از مسیر تنگه هرمز جابه‌جا می‌شود. این مواد، که برای تولید کودهای نیتروژنی و دیگر نهاده‌های کشاورزی ضروری هستند، نقش اساسی در تولید محصولات غذایی در سراسر جهان دارند. از همین رو کارشناسان هشدار می‌دهند که هرگونه اختلال در جریان این تجارت می‌تواند بازار جهانی کود را با مشکل مواجه کرده و به افزایش هزینه تولید در بخش کشاورزی منجر شود.

یک کارشناس و تحلیل گر مسائل اقتصادی معتقد است، بازار جهانی کود، بازاری به‌شدت به‌هم‌پیوسته است. احمد کرمی در این باره گفت: تحلیل‌های منتشرشده در پایگاه‌های اقتصادی و گزارش‌های رسانه‌هایی مانند بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که کاهش عرضه در یک منطقه به سرعت بر قیمت‌ها در دیگر نقاط جهان اثر می‌گذارد. به گفته وی اگر مواد اولیه تولید کود یا خود کودهای شیمیایی با تأخیر یا کاهش عرضه مواجه شوند، کشاورزان ناچار خواهند شد هزینه بیشتری برای خرید این نهاده‌ها بپردازند. کرمی ادامه داد، در برخی موارد نیز ممکن است مصرف کود کاهش یابد که نتیجه آن کاهش عملکرد مزارع و افت تولید محصولات کشاورزی خواهد بود.

این کارشناس می گوید: “بحران در تنگه هرمز می‌تواند از طریق افزایش قیمت انرژی نیز به بازار غذا سرایت کند. سوخت یکی از مهم‌ترین عوامل هزینه در کشاورزی مدرن است. ماشین‌آلات کشاورزی، سامانه‌های آبیاری، فرآوری محصولات و حتی حمل‌ونقل مواد غذایی همگی به انرژی وابسته‌اند.

افزایش قیمت نفت یا گازوئیل، هزینه این فرایندها را بالا می‌برد و در نهایت به افزایش قیمت محصولات در بازار مصرف منجر می‌شود.”
نا گفته نماند، در کنار این عوامل، افزایش ریسک حمل‌ونقل دریایی نیز می‌تواند فشار مضاعفی بر بازار مواد غذایی وارد کند. به گفته احمد کرمی تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که حتی احتمال نا امن شدن مسیرهای کشتیرانی، باعث افزایش هزینه بیمه کشتی‌ها و کرایه حمل می‌شود. وی گفت: این هزینه‌ها در نهایت در قیمت کالاهای وارداتی، از جمله مواد غذایی، منعکس می‌شود. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران اقتصادی معتقدند که حتی تهدید به اختلال در تنگه هرمز نیز می‌تواند نوسان‌هایی در بازار جهانی غذا ایجاد کند.

به اعتقاد برخی کارشناسان اقتصادی، در شرایطی که جهان طی سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از بحران‌های اقتصادی و اقلیمی روبه‌رو بوده است، چنین شوکی می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری به همراه داشته باشد. به گفته آنان جنگ اوکراین، اختلال در صادرات غلات، افزایش هزینه انرژی و تغییرات اقلیمی در سال‌های گذشته فشار زیادی بر بازار جهانی غذا وارد کرده است. خبرگزاری بی‌بی‌سی در این باره اعلام کرد، بسیاری از کشورها هنوز از آثار تورمی این بحران‌ها عبور نکرده‌اند و بازار مواد غذایی همچنان نسبت به شوک‌های تازه حساس است.

همچنین کارشناسان هشدار می‌دهند که در چنین فضایی، کشورهایی که به واردات مواد غذایی وابسته‌اند بیش از دیگران در معرض آسیب قرار دارند. در بسیاری از کشورهای کم‌درآمد، سهم غذا از هزینه خانوار بسیار بالا است و افزایش قیمت جهانی می‌تواند به سرعت به کاهش قدرت خرید مردم و افزایش ناامنی غذایی منجر شود. به همین دلیل سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای نظارتی تحولات خلیج فارس را نه‌تنها از منظر ژئوپلیتیک، بلکه از زاویه امنیت غذایی نیز دنبال می‌کنند.

در مجموع، اهمیت تنگه هرمز در اقتصاد جهانی تنها به انتقال نفت محدود نمی‌شود. این گذرگاه باریک در عمل یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره‌ای است که انرژی، حمل‌ونقل، تولید نهاده‌های کشاورزی و در نهایت امنیت غذایی جهان را به یکدیگر متصل می‌کند. از همین رو هرگونه تنش یا اختلال در این منطقه می‌تواند پیامدهایی فراتر از بازار انرژی داشته باشد و حتی بر قیمت نان، برنج و دیگر اقلام اساسی در بسیاری از کشورهای جهان اثر بگذارد.