وقتی زعفران ایرانی با هویت دیگران صادر می‌شود

زعفران برای ایران فراتر از یک محصول کشاورزی، بخشی از شناسنامه فرهنگی، هویت تاریخی و ظرفیت‌های استراتژیک اقتصادی است. با وجود اینکه کشور ما بزرگ‌ترین تولیدکننده این محصول گران‌بها در جهان به شمار می‌رود، سال‌هاست که چالش‌هایی نظیر خام‌فروشی، صادرات فله‌ای، قاچاق به کشورهای همسایه و نبود برندسازی منسجم بین‌المللی، مانع از دستیابی کشور به ارزش افزوده واقعی این «طلای سرخ» شده است. در همین راستا، نشست خبری بررسی مسیرهای کارآفرینی در صنعت با محوریت زنجیره ارزش زعفران و به میزبانی «رسانه برتر صنعت» برگزار شد. در این نشست، دغدغه‌ها و راهکارهای عبور از ساختار سنتی بازار و حرکت به سمت برندینگ جهانی مورد واکاوی قرار گرفت.

به گزارش اخبار اصفهان مریم نوش‌مهر، بنیان‌گذار برند نوژن و مدیرعامل شرکت بازرگانی «نوش‌مهر بانو»، در این باره می گوید؛ آمارهای جهانی نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از زعفران باکیفیت ایران، به‌صورت عمده و فله‌ای صادر می‌شود و پس از بسته‌بندی مجدد در کشورهای واسطه، با نام و نشان تجاری آن‌ها به دست مصرف‌کننده نهایی می‌رسد.  به گفته وی این فرآیند آسیب‌زا عملاً میلیاردها دلار ارزش افزوده را از چرخه اقتصاد ملی خارج می‌کند.

علاوه بر صادرات فله‌ای رسمی، پدیده قاچاق زعفران از مرزهای غیررسمی به‌ویژه به مقصد افغانستان، به یکی از چالش‌های جدی سال‌های اخیر تبدیل شده است. خروج غیرقانونی این محصول، نه تنها هویت ایرانی زعفران را مخدوش می‌سازد، بلکه در برهه‌هایی سبب شده تا قدرت قیمت‌گذاری و کنترل بازار داخلی نیز تحت تأثیر واسطه‌ها و بازیگران خارجی قرار گیرد. نوش مهر معتقد است، تا زمانی که «برندسازی ملی و شرکتی شایسته» شکل نگیرد، ایران نمی‌تواند سهم واقعی خود را از بازار چند میلیارد دلاری این محصول در زنجیره جهانی تصاحب کند.

از ایده تا ساختار؛ گام‌های اولیه برای هویت‌بخشی

در بخش دیگری از این نشست، مسیر شکل‌گیری و توسعه برند «نوژن» به عنوان نمونه‌ای از تلاش‌های بخش خصوصی برای اصلاح این زنجیره بررسی شد. این مدیر عامل با اشاره به آغاز این مسیر از سال ۱۳۹۴ گفت:  «داستان نوژن با یک پرسش اساسی آغاز شد؛ چرا محصولی که قرن‌ها به عنوان نماد ایران شناخته می‌شود، نباید با هویتی قدرتمند و شایسته در بازارهای جهانی حضور داشته باشد؟»

وی افزود؛ که پس از ثبت برند در سال ۱۳۹۷، برای ایجاد ساختاری حقوقی و بازرگانی منسجم‌تر، شرکت «نوش‌مهر بانو» در سال ۱۳۹۹ تأسیس شد تا به طور تخصصی صادرات زعفران و خشکبار باکیفیت ایرانی را کلید بزند. نوش مهر ادامه داد،  نام این برند که از ترکیب واژه‌های «نو» و «ژن» الهام گرفته شده، نمادی از تولد دوباره و دمیدن رویکردی نوین در کالبد میراث کهن زعفران ایران است؛ رویکردی که تلاش می‌کند کیفیت اصیل ایرانی را با زبان روز تجارت بین‌الملل به دنیا معرفی کند.

چالش‌های ساختاری؛ از آشفتگی بازار تا بحران نیروی کار

به اعتقاد این مدیر عامل، توسعه بازار زعفران صرفاً به بخش صادرات محدود نمی‌شود و در بازار داخلی نیز چالش‌های عمده‌ای وجود دارد. یکی از مواردی که در این نشست بر آن تأکید شد، مسئله تقلب، فروش محصولات فاقد کیفیت در بسته‌بندی‌های کپی و نامعتبر و ضعف آگاهی عمومی خریداران است.

مریم نوش‌مهر افزود، تشخیص اصالت زعفران تنها از طریق آزمون‌های آزمایشگاهی دقیق امکان‌پذیر است و روش‌های سنتی کارایی لازم را ندارند. این مدیر عامل همچنین گفت؛ در این میان، تمرکز بیش از حد نهادهای نظارتی بر جزئیات اداری شرکت‌های شناسنامه‌دار و رسمی، در حالی که بخش غیررسمی و زیرزمینی بازار بدون بازخواست به فعالیت خود ادامه می‌دهد، از تناقض‌های جدی در بهبود فضای کسب‌وکار این حوزه است.

از سوی دیگر، این مدیر عامل  افزود؛ ”  در بخش تولید نیز مشکلات زنجیره تأمین خودنمایی می‌کند. فرآیند بسیار دشوار، زمان‌بر و دستی برداشت و پاک‌سازی گل زعفران، در کنار دستمزدهای پایین این بخش، تمایل نیروی کار محلی را برای ورود به این عرصه کاهش داده و زنگ خطری را برای آینده تولید سنتی این محصول به صدا درآورده است.”

ارزش افزوده با چاشنی هنر ایرانی و چشم‌انداز آینده

کارشناسان معتقدند، یکی از راهکارهای خروج از بن‌بست صادرات سنتی، ایجاد تمایز بصری و فرهنگی در ارائه محصول است. استفاده از صنایع‌دستی اصیل ایرانی در بسته‌بندی‌های صادراتی، علاوه بر حفظ سلامت و کیفیت فیزیکی زعفران، به عنوان ابزاری برای معرفی فرهنگ و هنر ایران عمل می‌کند و ارزش افزوده بالایی را برای کالا ایجاد می‌نماید.

همچنین حرکت به سمت لایه‌های عمیق‌تر فرآوری مانند تولید عصاره‌ها، نوشیدنی‌ها و فرآورده‌های جانبی زعفران، می‌تواند سبد صادراتی کشور را متنوع‌تر کند.

بخش خصوصی فعال در این حوزه با رویکردی مستقل و بدون اتکا به بودجه‌های دولتی، با تکیه بر شبکه‌سازی حرفه‌ای و بهره‌گیری از دانش روز، تلاش دارد تا افق پنج‌ساله‌ای را ترسیم کند که در آن برندهای ایرانی به عنوان مراجع اصلی کیفیت در بازارهای جهانی نظیر کشورهای عربی، چین و اروپا شناخته شوند. پیوند «اصالت کهن با استانداردهای نوین تجارت جهانی»، کلیدواژه‌ای است که می‌تواند مسیر حرکت طلای سرخ ایران را از حاشیه بازارهای جهانی به متن آن تغییر دهد.