هشدار یونسکو درباره آسیب به میراث تاریخی

اصفهان، شهری که قرن‌ها است نامش با تاریخ، معماری، هنر و حافظه تمدنی ایران گره خورده، این روزها زخمی تازه بر پیکره میراث فرهنگی خود می‌بیند،زخمی که بنا به اعلام مسئولان، بیش از ۲۱ اثر تاریخی را در استان تحت تأثیر قرار داده و نگرانی‌های جدی درباره آینده حفاظت از این گنجینه‌های ارزشمند برانگیخته است و در شرایطی که هر آجر و هر کاشی از آثار تاریخی این شهر روایتی از هویت ایرانی را در خود دارد، حضور نماینده یونسکو در اصفهان و بازدید او از کاخ چهلستون، بار دیگر توجه‌ها را به ابعاد خسارت‌های واردشده و ضرورت مستندسازی دقیق این آسیب‌ها جلب کرد.

زخمی بر تاریخ و هویت یک جامعه

به گزارش اخبار اصفهان در حقیقت میراث فرهنگی تنها مجموعه‌ای از بناهای کهن و یادگارهای معماری نیست،  این میراث، حافظه زنده یک ملت است. حافظه‌ای که در دل بناهای تاریخی، میدان‌های کهن، مدارس، مساجد، کاخ‌ها و موزه‌ها نفس می‌کشد و هر آسیب به آن، در واقع زخمی بر تاریخ و هویت یک جامعه به شمار می‌آید و  اصفهان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی ایران، جایگاهی فراتر از یک شهر معمولی دارد، این شهر بخش مهمی از روایت تمدن ایرانی را در خود جای داده و بسیاری از آثارش نه فقط برای ایران، بلکه برای جهان ارزشمندند.

لطمه‌ به بخشی از سرمایه مشترک بشری

درچنین شرایطی، خبر آسیب‌دیدن بیش از ۲۱ اثر تاریخی در استان اصفهان، نگرانی‌های گسترده‌ای را در حوزه میراث فرهنگی به‌دنبال داشته است. این آسیب‌ها در میانه جنگ، بار دیگر این پرسش را پررنگ کرده که چرا میراث تاریخی و فرهنگی باید قربانی بحران‌هایی شود که اساساً هیچ سنخیتی با هویت و حافظه ملت‌ها ندارند. آنچه در اصفهان رخ داده، فقط خسارت به چند بنای قدیمی نیست، بلکه لطمه‌ای به بخشی از سرمایه مشترک بشری است که نسل‌های مختلف آن را حفظ کرده و به امروز رسانده‌اند.

اصفهان بخشی از حافظه فرهنگی ایران

حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در سفر به اصفهان و در حمع خبرنگاران با تأکید بر جایگاه جهانی اصفهان در میراث فرهنگی، بر این نکته اشاره کرد که هرگونه آسیب به آثار تاریخی و مراکز فرهنگی این شهر باید با مستندسازی دقیق و واکنشی جدی در سطح ملی و بین‌المللی همراه شود. وی اصفهان را بخشی از حافظه فرهنگی ایران و جهان دانست،  تعبیری که به‌خوبی نشان می‌دهد اهمیت این شهر تنها در محدوده مرزهای جغرافیایی ایران خلاصه نمی‌شود. اصفهان شهری است که هر بخش از آن، روایتی از قرن‌ها تاریخ، هنر و زیست فرهنگی ایرانی را در خود دارد و از همین رو، هر آسیبی به آن، فراتر از یک خسارت محلی و ملی ارزیابی می‌شود.

فرطوسی در توضیح اهمیت این مسئله گفت: زمانی که دانشگاه‌ها، مدارس و مراکز فرهنگی در جریان بحران‌ها و منازعات هدف قرار می‌گیرند، در واقع حمله‌ای علیه دانش، هویت و آینده یک ملت رخ می‌دهد. این نگاه، مسئله میراث فرهنگی را از سطح صرفاً معماری و مرمت فراتر می‌برد و آن را به موضوعی تمدنی و هویتی تبدیل می‌کند. از این منظر، بناهای تاریخی فقط دیوار و گنبد و کاشی نیستند، هرکدام سندی زنده از زیست تاریخی مردم‌اند و آسیب‌دیدنشان یعنی خدشه‌دار شدن لایه‌ای از حافظه جمعی جامعه.

اصفهان روایتگر قرن‌ها تاریخ و فرهنگ است

وی همچنین تأکید کرد که میراث فرهنگی مجموعه‌ای از اشیای موزه‌ای یا بناهای تاریخی پراکنده نیست، بلکه حافظه جمعی یک ملت است ، حافظه‌ای که در معماری، آیین‌ها، زبان، موسیقی و شیوه زندگی مردم جلوه دارد. همین تعریف، به‌خوبی نشان می‌دهد چرا تخریب یا آسیب‌دیدن آثار تاریخی، در عمل تنها به یک بنا محدود نمی‌شود، بلکه به نوعی آسیب به سبک زندگی و پیوند تاریخی مردم با گذشته‌شان است و  اصفهان در این میان، جایگاهی ویژه دارد. شهری که میدان نقش جهان، کاخ چهلستون، مسجد جامع عباسی و دیگر یادگارهای تاریخی‌اش، سال‌هااست به‌عنوان نمادهای تمدن ایرانی شناخته می‌شوند، اکنون با واقعیتی تلخ روبه‌رو شده است.

فرطوسی در همین زمینه تصریح کرد که اصفهان شهری است که هر بخش از آن روایتگر قرن‌ها تاریخ و فرهنگ است و آسیب به این میراث، خسارتی فراتر از مرزهای ایران و متعلق به جامعه جهانی خواهد بود. این جمله، به‌روشنی وزن بین‌المللی ماجرا را نشان می‌دهد، زیرا وقتی اثری در فهرست میراث جهانی یا در سطح جهانی شناخته شده باشد، حفاظت از آن دیگر فقط وظیفه یک کشور نیست، بلکه مسئولیتی مشترک در برابر تاریخ بشر است.

هیچ‌یک از این آسیب‌ها قابل جبران نیست

در ادامه این نگرانی‌ها، حضور نماینده یونسکو در بازدید از کاخ چهلستون اصفهان نیز بر اهمیت ماجرا افزود. وی در حاشیه این بازدید، تهاجم به آثار ثبت‌شده تاریخی را اقدامی غیرقابل پذیرش دانست و تأکید کرد:  خسارت واردشده به این مکان‌ها به سادگی قابل برآورد نیست. به گفته وی ، از نگاه یونسکو هیچ‌یک از این آسیب‌ها قابل جبران نیست و اگر حمله‌ای به کاخ چهلستون صورت نمی‌گرفت، این بنای تاریخی تا حدود ۴۰۰ سال نیاز به بازسازی و تعمیر نداشت. این سخن، هم شدت خسارت را نشان می‌دهد و هم ارزش بی‌بدیل بنایی را یادآور می‌شود که قرن‌ها دوام آورده و اکنون در اثر جنگ، دچار آسیب شده است.

فرطوسی وضعیت چهلستون پس از تجاوز دشمن را از نگاه کارشناسان میراث فرهنگی بسیار ناراحت‌کننده توصیف کرد و گفت که در فاصله کوتاهی پس از حمله همزمان آمریکا و رژیم صهیونیستی  دو نامه به یونسکو ارسال شد. به دنبال این اقدام، یونسکو نیز طی کمتر از ۲۴ ساعت بیانیه محکومیت صادر کرد و در کمتر از ۴۸ ساعت نامه محکومیت دیگری منتشر شد، واکنشی که در مقایسه با موارد مشابه، کم‌نظیر است. این واکنش سریع، نشان می‌دهد که جامعه بین‌المللی نمی‌تواند و نباید نسبت به تعرض به میراث تاریخی بی‌تفاوت بماند، به‌ویژه وقتی این میراث بخشی از هویت ثبت‌شده و شناخته‌شده جهانی است.

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در بخش دیگری از سخنانش، یونسکو را پل ارتباط فرهنگی، آموزشی و علمی میان کشورها برای ترویج فرهنگ صلح دانست و بر ضرورت بازتاب جهانی این آسیب‌ها تأکید کرد.
به اعتقاد وی هر گزارش، تصویر و روایت دقیق می‌تواند در آینده به‌عنوان سندی معتبر در بررسی‌های حقوقی و بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد.