فرسایش دانش در چرخ‌دنده‌های اداری

مسئله اساسی این است که با غلبه الزامات بیرونی بر منطق درونی آموزش، جوهره شناخت و دقت علمی مخدوش شده و به جای آن تعداد مقاله و طرح جایگزین کیفیت آموزش گردیده و مکانیزم ارتقای استاد و معلم به جای داوری مخاطبین، از گذرگاه فرم و بخشنامه می‌گذرد.

به گزارش اخبار اصفهان نهاد آموزش در هر جامعه مدعی توسعه و خردورزی، از حساس‌ترین قلمروهای حیات جمعی است؛ چرا که دانش‌آموختگان و اساتید آن مانند فکر بر بدنه جامعه عمل کرده و قرار است جهت‌گیری آن را تعیین و در تنگناها به یاری‌اش بشتابند. با این حال، کمتر نهادی به اندازه نهاد آموزش در سال‌های اخیر در معرض فشارهای متعارض اداری و حکمرانی قرار داشته است. چرا که از یک سو انتظار می‌رود دانشگاه و مدرسه فضایی برای پرورش تفکر انتقادی و جستجوی حقیقت باشند و از سوی دیگر، همین دو نهاد تاثیرگذار با هدف ارتقای معلمان و اساتید زیر بار انبوهی از الزامات اداری و شاخص‌های سفارشی قرار گرفته‌اند. مسئله اساسی این است که با غلبه الزامات بیرونی بر منطق درونی آموزش، جوهره شناخت و دقت علمی مخدوش شده و به جای آن تعداد مقاله و طرح جایگزین کیفیت آموزش گردیده و مکانیزم ارتقای استاد و معلم به جای داوری مخاطبین، از گذرگاه فرم و بخشنامه می‌گذرد.

آنچه مسلم است این که تحقیق و پژوهش فرایندی است که در آن محقق و پژوهشگر مرزهای شناخت را جابه‌جا می‌کند و فرض‌های ناگفته را می‌آزماید. هیچ نظام آموزشی بدون پژوهش زنده نمی‌ماند، چرا که آموزش بدون آن به بازگویی مکرر دانش کهنه بدل می‌شود. پژوهش است که محتوای درس را تازه نگه می‌دارد، پرسش‌های تازه به کلاس می‌آورد و استاد را از تکرار به تفکر می‌رساند. از این رو، جدی گرفتن پژوهش عین سرمایه‌گذاری بر کیفیت آموزش است.

اما همین پژوهش وقتی دستوری، الزام‌آور و اجباری شد از درون تهی شده و از یک پرسش سازنده به پاسخی از پیش تعیین‌شده بدل می‌گردد. در این حالت پژوهشگر دیگر به دنبال نادانسته‌ها نمی‌رود، بلکه آن چیزی را پی می‌گیرد که می‌داند از او انتظار دارند. خروجی چنین روندی، انبوهی از نتایج صوری است که معیارهای کمی را برمی‌آورند ولی چیزی به دانش نمی‌افزایند؛ نقطه‌ای که در آن ابزار سنجش جای هدف را گرفته و پژوهش مانع اندیشه می‌شود.

به تعبیر یورگن هابرماس در تمایز میان «جهان‌زیست» و «نظام»، عقلانیت ابزاری و بوروکراتیک اگر از مرزهای خود فراتر روند، ساختار درونی حوزه‌های معنایی و آموزشی را دگرگون ساخته و پدیده‌ای موسوم به «استعمار جهان‌زیست» را رقم می‌زنند. جهان‌زیست قلمرو فرهنگ، تفاهم، روابط صمیمی و گفت‌وگوی آزاد است، در حالی که نظام بر پایه بوروکراسی، قدرت و محاسبه سود و زیان کار می‌کند. رخنه منطق نظام به جهان‌زیست سبب می‌شود مناسبات معنایی به مبادلات اداری و اقتصادی بدل شده و زبان ارتباطی انسان به ابزاری برای منافع تقلیل یابد. پیامد معرفت‌شناختی این سلطه در آموزش این است که پژوهش از عمق و علاقه تهی شده و ارزیابی بیرونی، جایگزین وجدان علمی پژوهشگر و مدرس می‌شود.

در چنین وضعیتی شاید بهترین راهکار ارزیابی فرایند تدریس، آن هم از منظر مخاطبین یعنی دانشجو و دانش‌آموز است. چرا که علم مدیریت به ما می‌گوید، مخاطب و مصرف‌کننده کالا و خدمات، مهم‌ترین منبع در ارزیابی کیفیت آن است. به همین سبک و سیاق دانشجو به عنوان دریافت‌کننده مستقیم خدمات آموزشی، معیاری مهم برای سنجش اثربخشی آموزش و ارتقای استاد تلقی شده است. این ارزیابی بر محور پرسش‌هایی چون به‌روز بودن محتوا، هم‌خوانی روش تدریس با نیازهای زمان، انتقال شیوه تفکر و تحلیل داده، و حتی آموزش اصول شهروندی و مفاهیم ارزشمندی چون مدارا و گفت‌وگوی انتقادی است. گرچه ممکن است این روش با اشکالاتی نظیر مقاومت در برابر سخت‌گیری علمی استاد و ارجحیت نمره‌دهی استاد بر کیفیت آموزش توسط برخی از دانشجویان همراه باشد اما در مجموع در قیاس با سازوکارهای اداری، تصویر بسیار واقعی‌تری از کیفیت آموزش را بازتاب می‌دهد.

کوتاه سخن این که فرایند ساختاری فعلی هرگز رافع مسئولیت فردی استاد و معلم نیست. مواجهه با این تسخیر بوروکراتیک مستلزم پرسشگری بنیادین از خویش است؛ اینکه در عملکردهای روزمره، چقدر شناخت و دقت قربانی محاسبات کمی شده و مرز میان بازتولید ساختار و مقاومت در برابر آن کجاست. کارل یاسپرس، روان‌پزشک و فیلسوف آلمانی معاصر باور داشت که دانشگاه جایی است که حقیقت در بخشنامه‌ای ثبت نمی‌شود، بلکه در جستجوی مشترک استاد و دانشجو زاده می‌شود.