داد و ستد در حریم عواطف

فرسایش پیوندهای عمیق انسانی در هزارتوی بازار

مدرنیته در عصر حاضر فقط ساختارهای اقتصادی و اجتماعی را دگرگون نکرده است، بلکه در بسیاری از موارد منطق تجارت و حسابگری بازار را در روابط شهروندان و حتی به درونی‌ترین لایه‌های حریم خصوصی و روابط انسانی تسری داده است.

به گزارش اخبار اصفهان مدرنیته در عصر حاضر فقط ساختارهای اقتصادی و اجتماعی را دگرگون نکرده است، بلکه در بسیاری از موارد منطق تجارت و حسابگری بازار را در روابط شهروندان و حتی به درونی‌ترین لایه‌های حریم خصوصی و روابط انسانی تسری داده است.

در چنین وضعیتی، پیوندهای عاطفی، دوستی و حتی نهاد ازدواج از ماهیت اصیل خود تهی شده و زیر ترازوی سود و زیان ابزاری سنجیده می‌شوند.

یورگن هابرماس از چنین پدیده‌ای با عنوان «استعمار جهان‌زیست» یاد می‌کند؛ وضعیتی که در آن عقلانیت ابزاری بازار به حریم روابط انسانی رخنه کرده و مناسبات مبتنی بر صمیمیت و معنا را به مبادلات تجاری بدل می‌سازد.

در این فضا دیگر محبت و دوستی نه بر پایه وفاداری و اشتراک معنا، بلکه بر اساس تحلیل هزینه و فایده شکل می‌گیرد و انسان‌ها به جای ارتباطی انسانی و اخلاقی، تنها به عنوان ابزاری برای ارتقای موقعیت یا فقط برای کاهش تنهایی یا کسب منافع موقت و زودگذر تبدیل می‌شوند.

زیگمونت باومن این پدیده را در بستر «مدرنیته سیال» توصیف می‌کند؛ جایی که در آن روابط انسانی به شکل ناپایدار و قابل تعویض تجلی پیدا می‌کنند. روابطی که تا زمان داشتن سود ابزاری حفظ می‌شوند و در صورت بروز هزینه یا زحمت و خسارت، به سادگی کنار گذاشته می‌شوند.

ناگفته پیداست که این تسخیر همه‌جانبه توسط بازار پیامدهای عمیق فرهنگی و روانی به دنبال خواهد داشت. وقتی شرافت اخلاق، تعهد و عواطف انسانی در ترازوی نرخ بازگشت سرمایه ارزیابی شوند، انسان نیز از درون دچار انحطاط معنایی می‌گردد و ارتباطات انسانی از پناهگاه امن به میدان جنگ پنهان منافع بدل می‌شوند و انسان به تنهاترین موجود هستی مبدل می‌گردد.

رویه‌ای نامبارک که منحصر به یک یا دو کشور نبوده و فراتر از ساختارها و حکومت‌هاست.

فرایندی که از انسان شروع شده و به انسان نیز ختم می‌گردد؛ و عوامل بیرونی تنها به عنوان یک کاتالیزور یا شعله‌ی آتش عمل خواهند کرد که هر چه گرمای عوامل بیرونی تندتر، تحول و دگرگونی فردی هم سریع‌تر خواهد بود.

پس این روند ساختاری به هیچ عنوان رافع مسئولیت فردی آحاد مختلف جامعه نیست. هرچند فشارهای اجتماعی و اقتصاد سیاسی و استیلای فرهنگ بازار، انسان‌ها را ناخودآگاه به سوی محاسبه‌گری سوق می‌دهد؛ اما تسلیم شدن در برابر  منطق بازار نیز یک انتخاب فردی است.

بی تردید ، هیچ نهاد بیرونی نمی‌تواند جایگزین انتخاب اخلاقی تک‌تک ما در حفظ اصالت عواطف شود.

پیش از آنکه گله‌مند فروپاشی اخلاق در روابط پیرامون خویش باشیم، باید با این پرسش روبه‌رو شویم که آیا در دادوستد روزمره زندگی خود پناهگاهی برای انسانیت باقی گذاشته‌ایم یا خود نیز به کارگزاران این صرافی بزرگ منافع تبدیل شده‌ایم.

منطق بازار برای تولید و مبادله کالا ساخته شده است، نه برای معناسازی و پیوند انسان‌ها. منطق آن ریاضی است؛ خشک است۔ ریاضیات صرف را در هیچ علوم انسانی نمی توان وارد نمود. وقتی این منطق به حریم عواطف نفوذ می‌کند ، چه بخواهیم و چه نخواهیم دچار یک خطای بنیادی در سیستم حیات خود شده ایم.

مقاومت در برابر این تسخیر، نه یک انتخاب شعاری و تخیلی، بلکه یک ضرورت برای بقای معناست؛ همان معنای زندگی، مفهوم احساس انسان بودن.

اگر هر عمل انسانی را با معیار سودآوری بسنجیم، در نهایت در جهانی خواهیم زیست که در آن همه چیز برای خریدن هست، اما هیچ چیز برای بودن وجود ندارد. چالش واقعی ما، بازپس‌گیری قلمرویی است که در آن حسابگری باید در برابر اصالت و تعهد، زانو بزند.