سایه سنگین ناترازی آب بر رگ‌های خشکیده

جریان آب در بستر زاینده‌رود اگرچه همواره برای اصفهانی‌ها پیام‌آور شادی و حیات بوده است، اما نگاهی به آمارهای نگران‌کننده بارش‌های بلندمدت نشان می‌دهد که این شادی با یک واقعیت تلخ و پایدار گره خورده است. وضعیت اقلیمی نصف‌جهان در شرایطی قرار دارد که حتی بازگشایی‌های مقطعی آب برای نجات باغات نیز نمی‌تواند زخم عمیق خشکسالی انباشته شده را مرهم باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که میانگین بارش‌های استان نسبت به دوره‌های درازمدت با افت محسوس ۱۳ درصدی روبرو بوده و این یعنی اصفهان همچنان با یک ورشکستگی آبی مزمن دست و پنجه نرم می‌کند.

به گزارش اخبار اصفهان ناترازی میان منابع موجود و نیازهای گسترده کشاورزی، صنعتی و شرب، زنگ خطری است که بیش از پیش بر ضرورت مدیریت سخت‌گیرانه بحران تاکید دارد. در حالی که افکار عمومی بر جاری شدن آب در رودخانه متمرکز شده است، داده‌های هواشناسی از یک فقر بارشی ماندگار حکایت دارند که میراث سال‌ها تغییر اقلیم و برداشت‌های بی‌رویه است.

واقعیت‌های پنهان زیر پوست سد زاینده‌رود

برای واکاوی دقیق‌تر این بحران و درک چالش‌های پیش روی استان در فصل گرما، به سراغ متولی مدیریت بحران استان رفتیم. منصور شیشه‌فروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، در گفتگوی اختصاصی با ما به تشریح جزئیاتی پرداخت که نشان‌دهنده عمق ناترازی آبی است. او با اشاره به اینکه جاری شدن آب نباید لزوماً به معنای فراوانی منابع تلقی شود، بیان کرد که از ابتدای سال زراعی تاکنون تنها ۱۵۲ میلی‌متر بارندگی در سطح استان ثبت شده است.

این مقام مسئول تاکید کرد که این میزان بارش اگرچه نسبت به سال‌های بسیار خشک گذشته کمی بهتر شده، اما همچنان نسبت به میانگین بلندمدت که ملاک اصلی برنامه‌ریزی‌های کلان است، ۱۳ درصد کاهش نشان می‌دهد. این افت بارش در درازمدت، سفره‌های آب زیرزمینی را به شدت تهی کرده و تاب‌آوری سرزمین را در برابر خشکسالی به حداقل رسانده است.

مخزنی که نیمی از آن هنوز خالی است

‌وضعیت ذخیره سد زاینده‌رود به عنوان قلب تپنده آبی مرکز ایران، بخش دیگری از دغدغه‌های مطرح شده در این گفتگو بود. به گفته شیشه‌فروش، حجم فعلی ذخیره سد حدود ۵۱۶ میلیون مترمکعب است که به معنای پر بودن تنها ۴۱ درصد از ظرفیت کلی مخزن است. این یعنی حدود ۶۰ درصد از ظرفیت مهم‌ترین منبع آبی استان همچنان خالی مانده است. نکته تکان‌دهنده در سخنان وی این بود که حجم مخزن نسبت به آمارهای درازمدت با کاهش چشمگیر ۴۴ درصدی مواجه است.

با وجود این کمبود شدید، مدیریت بحران بر اساس مصوبات کارگروه سازگاری با کم‌آبی، رهاسازی آب برای حفظ باغات غرب استان را آغاز کرده است تا از نابودی سرمایه‌های زیستی و کشاورزی جلوگیری شود. اما این رهاسازی به معنای عبور از بحران نیست، بلکه یک مدیریت اضطراری برای جلوگیری از خسارت‌های سنگین‌تر به معیشت باغداران است.
‌
شیشه‌فروش به نشست‌های مشترک صنف کشاورزی و سازمان جهاد کشاورزی اشاره کرد و یادآور شد که فرمانداران شهرستان‌های حوزه زاینده‌رود از جمله اصفهان، هرند، ورزنه، فلاورجان، لنجان، مبارکه و خمینی‌شهر موظف به هماهنگی کامل برای زمان‌بندی دقیق کشت هستند. او معتقد است در شرایطی که با کمبود ۴۴ درصدی حجم سد روبرو هستیم، حتی یک قطره هدررفت آب نیز قابل گذشت نیست. مدیریت بحران استان بر این باور است که توزیع عادلانه آب تنها از طریق نظارت دقیق میرآب‌ها و همکاری قاطع فرمانداری‌ها با شرکت آب منطقه‌ای میسر خواهد بود. برخورد با هرگونه برداشت غیرمجاز در مسیر رودخانه، اولویت اصلی برای رساندن حق‌آبه به دست ذینفعان واقعی است.

پیوند خشکسالی با حوادث صنعتی در فصل داغ

اما بحران آب در اصفهان تنها به بخش کشاورزی محدود نمی‌شود. افزایش دما در کنار کاهش رطوبت ناشی از کمبود بارش، ریسک وقوع حوادث صنعتی را به شدت افزایش داده است. مدیرکل مدیریت بحران در بخشی از گفتگو با ما به موضوع حیاتی ایمنی شهرک‌های صنعتی اشاره کرد. وی با یادآوری آتش‌سوزی‌های اخیر در مراکزی مانند شهرک رازی و کویر موتور، هشدار داد که تمامی واحدهای صنعتی مکانیزه ملزم به استقرار تجهیزات اطفای حریق استاندارد هستند.

شیشه‌فروش معتقد است که مدیریت بحران یک زنجیره به هم پیوسته است که از مصرف بهینه آب شروع شده و به پیشگیری از حوادث ناشی از گرما ختم می‌شود. او از تمامی واحدهای صنعتی خواست تا استانداردهای ایمنی را جدی بگیرند، چرا که در شرایط ناترازی آبی، تامین آب برای مهار آتش‌سوزی‌های گسترده خود می‌تواند به یک چالش مضاعف تبدیل شود.

ضرورت تغییر نگاه به منابع آبی در اصفهان

آنچه از برآیند آمارهای ارائه شده و تحلیل‌های کارشناسی برمی‌آید، این است که اصفهان در یک دوره گذار سخت قرار دارد. رهاسازی آب برای باغات غرب و برنامه‌ریزی برای شرق، اگرچه گام‌هایی ضروری برای حفظ تعادل اجتماعی و اقتصادی هستند، اما نباید چشمان ما را بر واقعیت تلخ کاهش ۱۳ درصدی بارش‌های بلندمدت ببندد.

اصفهان نیازمند یک بازنگری جدی در الگوی کشت و شیوه‌های مصرف صنعتی است تا بتواند با ۴۱ درصد ظرفیت سد، از تابستان داغ پیش رو عبور کند. به نظر می‌رسد زمان آن فرا رسیده است که مدیریت بحران از فاز واکنش‌های مقطعی به سمت برنامه‌های راهبردی سازگاری با خشکسالی حرکت کند، چرا که داده‌های اقلیمی نشان می‌دهند عطش بلندمدت اصفهان با بارش‌های فصلی و موقت سیراب نخواهد شد.