ریزش طبقه دوم قنات «مون» اردستان

فعالان محیط زیست در روزهای گذشته از انسداد و لایروبی نکردن قنات ثبت جهانی مون اردستان ابراز نگرانی کردند، به گفته آنان بی‌توجهی بهره‌برداران و دستگاه‌های متولی همچنین نبود هم‌توانی بین آن‌ها برای نگهداری و حفاظت از شرایط پویا و طبیعی این قنات و انجام عملیات لایروبی منجر به بروز این مشکل شده است.

آن‌طور که برخی کارشناسان میراث فرهنگی به ایرنا گفته و هشدار داده‌اند، در صورت تداوم بی‌توجهی به لایروبی سالانه قنات، احتمال بروز انسداد مجدد در طبقه دوم آن که حاوی آب شیرین است، وجود دارد. این انسداد می‌تواند باعث کاهش دبی جریان، تجمع رسوبات، تخریب تدریجی دیواره تونل‌ها و در آخر فروریزش و آسیب به ساختار تاریخی این قنات ثبت جهانی شود.

قنات مون یک قنات دوطبقه است که در هر طبقه آن آبی مستقل جریان دارد به گونه‌ای که آب هیچ‌یک به دیگری نفوذ نمی‌کند. تنها نمونه قنات دوطبقه موجود قنات دوطبقه مون در اردستان ایران است که در ۱۳۹۵ در اجلاسیه استانبول به عنوان بیستمین اثر ایران به ثبت جهانی رسید.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردستان ضمن تأیید وقوع این مشکل اظهار داشت: در پی عدم لایروبی به موقع، بخشی از بدنه تونل قنات دچار ریزش و همین موضوع موجب انسداد مسیر و قطع کامل جریان آب شد.

مصطفی پورشفیع افزود: به محض اطلاع از موضوع، جلسه مدیریت بحران شهرستان به ریاست فرماندار و با حضور هیات امنای قنات، میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی و منابع آب برگزار شد و پس از بازدید میدانی از محل، ۲ گروه مغنی به صورت همزمان عملیات لایروبی مسیر را آغاز کردند و طی حدود یک هفته جریان آب بازگشت.

وی گفت: برای جلوگیری از آسیب به ساختار قنات در مدت زمان مسدود بودن مسیر، آب با استفاده از پمپ و لوله از ۲ حلقه چاه بالادستی منتقل شد تا ضمن تأمین جریان آب، به بافت تاریخی قنات آسیبی وارد نشود.

پورشفیع با اشاره به وضعیت قانونی نگهداری قنوات تأکید کرد: براساس قانون توزیع عادلانه آب، مسوولیت اصلی لایروبی و مرمت قنوات بر عهده مالکان و ذینفعان است و در صورت بی‌توجهی از طریق مراجع قانونی پیگیری خواهد شد.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردستان درباره علل تأخیر در لایروبی این قنات گفت: بخشی از این موضوع به بی‌توجهی بهره‌برداران مربوط می‌شود. برخی کشاورزان تصور می‌کنند پس از ثبت جهانی قنات، تمام امور نگهداری و حفاظت آن بر عهده دستگاه‌های دولتی خواهد بود، در حالی که این برداشت نادرستی است. اعتبارات میراث فرهنگی عمدتاً در حوزه توسعه زیرساخت‌های گردشگری هزینه می‌شود و ما تکلیف قانونی برای لایروبی نداریم.

وی تأکید کرد: جهاد کشاورزی و اداره منابع آب دستگاه‌های متولی در حوزه فنی و اجرایی قنوات هستند و بهره‌برداران می‌توانند با همکاری این دستگاه‌ها از اعتبارات استانی و ملی برای لایروبی و بهسازی استفاده کنند.

رئیس اداره میراث اردستان‌ افزود: مقرر شده جلسه‌ای مشترک میان فرمانداری، جهاد کشاورزی، منابع آب، کارشناس بحران شهرستان و اداره میراث فرهنگی برگزار شود تا هماهنگی لازم برای سامان‌دهی قنات مون انجام بگیرد.

پورشفیع با اشاره به نقش محوری میراث فرهنگی در مدیریت و هماهنگی‌های انجام‌شده، گفت: با وجود اینکه اداره میراث فرهنگی مسوولیت مستقیم قانونی در حوزه لایروبی قنات ندارد اما از ابتدای بروز این مشکل، محور اصلی هماهنگی‌ها، بازدیدها، تشکیل جلسات و اقدامات فوری بوده است و انتقال موقت آب، به‌کارگیری ۲ گروه مغنی و پیگیری‌های میدانی همگی با محوریت میراث فرهنگی انجام شد.

وی ادامه داد: در گفت‌وگو با بهره‌برداران قنات نیز تأکید شد که اداره میراث فرهنگی در موضوع لایروبی نقش اجرایی مستقیم ندارد اما هماهنگی‌های لازم با جهاد کشاورزی انجام شده و بهره‌برداران نیز برای مشارکت در رفع مشکل اعلام آمادگی کرده‌اند.

به گفته پورشفیع، در همین چارچوب، سهامداران قنات که همان مصرف‌کنندگان و بهره‌برداران آب هستند، اعلام کرده‌اند که حدود ۱۰ میلیارد ریال برای مشارکت در این روند تأمین خواهند کرد.

۲۰۰ متر از مسیر قنات لایروبی شده؛ بخش عمده هنوز نیازمند اصلاح است

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردستان با بیان اینکه تاکنون حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ متر از مسیر قنات لایروبی شده است، افزود: بخش قابل توجهی از مسیر همچنان نیازمند لایروبی و اصلاح است و کار هنوز به‌طور کامل پایان نیافته است.

پورشفیع درباره وضعیت فعلی قنات نیز اظهار داشت: مسیر جریان آب تا حدی باز و مشکل نقطه‌ای که دچار انسداد و ریزش شده بود، به صورت موقت مدیریت شده است اما اگر عملیات لایروبی و اصلاح مسیر به صورت کامل انجام نشود، احتمال بروز دوباره مشکل در ماه‌های آینده وجود دارد.

وی با اشاره به اینکه اتفاقی که به نظر می‌رسد اتفاقی که در ایام نوروز رخ داد ریزش ناگهانی بوده و این ریزش پس از کندشدن جریان آب، مسیر را به طور کامل مسدود کرده است، تصریح کرد: در صورت تداوم وضعیت موجود طی یک بازه زمانی حدود ۶ ماهه، جریان آب دوباره به‌تدریج کند و محدود می‌شود.

رئیس اداره میراث فرهنگی اردستان با اشاره به احتمال نقش عوامل بیرونی در این حادثه نیز گفت: این اتفاق از جهاتی کم‌سابقه بوده و احتمال دارد تردد ماشین‌آلات سنگین در مسیر قنات در بروز آن مؤثر بوده باشد، زیرا بخشی از مسیر قنات از اراضی کشاورزی عبور می‌کند و امکان عبور ماشین‌آلات راهسازی یا کشاورزی از روی آن وجود دارد.