تابآوری اجتماعی؛ بزرگترین سرمایه جوامع در بحرانها
تابآوری اجتماعی؛ بزرگترین سرمایه جوامع در بحرانهاست؛ بدون تردید. امروزه جامعه شناسان تابآوری را نه تنها ویژگی فردی بلکه عاملی تعیینکننده در استقامت و پویایی جامعه میدانند. آنها معتقدند جامعه ایرانی با تکیه بر فرهنگ ایرانیاسلامی و سرمایه اجتماعی خود توانسته در بحرانها سربلند بماند.
در سالهای اخیر با افزایش احتمال وقوع انواع بحرانها، از بلایای طبیعی گرفته تا تنشهای اجتماعی و اقتصادی، مفهوم «تابآوری اجتماعی» بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران و سیاستگذاران قرار گرفته است. تابآوری اجتماعی به معنای توانایی جامعه برای مقابله با بحرانها، سازگاری با شرایط دشوار و بازگشت به وضعیت پایدار است. در همین زمینه با مهدی محسنینیا، دکترای تخصصی جامعهشناسی و پژوهشگر و مدرس ارتباطات، درباره چالشها و راهکارهای تقویت تابآوری اجتماعی گفتوگو کردهایم.
محسنینیا در ابتدای این گفتوگو با اشاره به ریشههای این مفهوم میگوید: «تابآوری در اصل مفهومی است که از روانشناسی وارد علوم اجتماعی شده است. در سطح فردی، تابآوری به توانایی فرد برای عبور از بحرانها و بازسازی خود اشاره دارد؛ اما وقتی این مفهوم در جامعهشناسی مطرح میشود، به توانایی یک جامعه برای مواجهه با بحرانهایی مانند بلایای طبیعی، مشکلات اقتصادی یا درگیریهای اجتماعی و بازگشت سریع به وضعیت عادی مربوط میشود.»
به گفته او، تابآوری اجتماعی مجموعهای از عوامل مختلف را دربرمیگیرد؛ از انسجام اجتماعی و سرمایه اجتماعی گرفته تا زیرساختهای مناسب و نظامهای حمایتی مؤثر. «در واقع جامعهای که روابط اجتماعی قوی، همکاری جمعی و سازماندهی مناسب داشته باشد، در برابر بحرانها مقاومتر خواهد بود.»
این پژوهشگر ارتباطات درباره مهمترین چالشهایی که جامعه امروز با آن روبهرو است نیز توضیح میدهد: «یکی از چالشهای جدی، تغییر شکل روابط اجتماعی است. در دنیای امروز بخش زیادی از ارتباطات از طریق فضای مجازی شکل میگیرد و ارتباطات چهره به چهره کاهش یافته است. این موضوع میتواند در زمان بحران مشکلساز شود؛ زیرا ارتباطات حضوری معمولاً اعتماد، همدلی و همکاری بیشتری ایجاد میکند.»
به اعتقاد محسنینیا، کاهش ارتباطات واقعی میان افراد ممکن است در زمان بحران باعث کاهش حس مسئولیت اجتماعی شود. او میگوید: «وقتی افراد یکدیگر را کمتر میشناسند یا تعامل مستقیم ندارند، احتمال همکاری و کمک متقابل نیز کاهش پیدا میکند. در حالی که یکی از مهمترین عناصر تابآوری اجتماعی، همین حس همبستگی و مسئولیتپذیری جمعی است.»
وی در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان این انسجام اجتماعی را تقویت کرد، پیشنهاد میدهد: «یکی از راهکارهای مؤثر، ایجاد گروههای محلی تابآور در سطح محلههاست. این گروهها میتوانند در زمان عادی فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی مشترک برگزار کنند و در زمان بحران به عنوان اولین حلقه کمکرسانی در کنار مردم حضور داشته باشند.»
به گفته او، چنین گروههایی میتوانند آموزشهای اولیه در زمینه امدادرسانی، کمکهای اولیه و مدیریت بحران را دریافت کنند. «اگر هر محله شبکهای از افراد آموزشدیده داشته باشد، در زمان وقوع بحران سرعت کمکرسانی بسیار افزایش مییابد و فشار کمتری بر نهادهای رسمی وارد میشود.»
محسنینیا همچنین بر اهمیت زیرساختها در افزایش تابآوری اجتماعی تأکید میکند و میگوید: «زیرساختها تنها به معنای ساختمانها و امکانات فیزیکی نیستند. البته مقاومسازی ساختمانها، ایجاد پناهگاههای امن و تأمین منابع ضروری مانند آب و غذا اهمیت زیادی دارد، اما در کنار آن باید به زیرساختهای روانی جامعه نیز توجه کنیم.»
او توضیح میدهد: «آموزش مهارتهای مقابله با استرس، مدیریت اضطراب و نحوه برخورد با شرایط بحرانی میتواند نقش مهمی در کاهش آسیبهای روانی داشته باشد. تجربه حوادثی مانند زلزله کرمانشاه نشان داد که بسیاری از آسیبها تنها فیزیکی نیستند و بخش قابل توجهی از افراد به حمایتهای روانی نیاز دارند.»
به همین دلیل او برگزاری کارگاههای آموزشی، برنامههای آگاهیبخشی عمومی و ایجاد خطوط تلفنی مشاوره رایگان را از جمله اقدامات ضروری در این زمینه میداند. «این اقدامات میتواند به مردم کمک کند تا در شرایط بحرانی آرامش خود را حفظ کنند و تصمیمهای منطقیتری بگیرند.»
در بخش دیگری از این گفتوگو، محسنینیا به عملکرد نظامهای حمایتی در زمان بحران اشاره میکند و میگوید: «یکی از چالشهای موجود، هماهنگی میان سازمانهای مختلف حمایتی است. برای مدیریت بهتر بحرانها باید یک سیستم هماهنگ و یکپارچه ایجاد شود تا در زمان وقوع حادثه، کمکها سریعتر و مؤثرتر به دست افراد نیازمند برسد.»
او همچنین تأکید میکند که در برنامههای حمایتی باید توجه ویژهای به گروههای آسیبپذیر مانند کودکان، سالمندان و زنان سرپرست خانوار داشت. «در بسیاری از بحرانها این گروهها بیشترین آسیب را میبینند و نیازمند حمایت فوری هستند.»
این جامعهشناس در ادامه به نقش فرهنگ و مذهب در تقویت تابآوری اجتماعی اشاره میکند و میگوید: «فرهنگ ایرانی و آموزههای دینی، ارزشهایی مانند همدلی، ایثار، کمک به همنوع و مسئولیت اجتماعی را تقویت میکنند. این ظرفیت فرهنگی میتواند نقش بسیار مهمی در افزایش همبستگی اجتماعی در زمان بحران داشته باشد.»
به باور او، در شرایط دشوار، همراهی مردم با یکدیگر و پایبندی به ارزشهای اجتماعی و اخلاقی میتواند نقش تعیینکنندهای در عبور از بحرانها داشته باشد. «رعایت قانون، حفظ آرامش، همکاری با نیروهای امدادی و امنیتی، حمایت از سالمندان و کودکان و همچنین پرهیز از سوءاستفاده از شرایط بحران از جمله رفتارهایی است که میتواند به افزایش تابآوری اجتماعی کمک کند.»
محسنینیا در پایان این گفتوگو تأکید میکند: «مهمترین نکته این است که تابآوری اجتماعی یک مسئولیت جمعی است. هیچ نهادی به تنهایی نمیتواند جامعهای تابآور ایجاد کند. دولت، سازمانهای مردمنهاد، رسانهها و خود مردم باید در کنار یکدیگر برای تقویت این توانمندی اجتماعی تلاش کنند.»
او معتقد است اگر جامعه بتواند همزمان بر تقویت روابط اجتماعی، آموزش عمومی، توسعه زیرساختها و گسترش فرهنگ همدلی تمرکز کند، نه تنها در برابر بحرانها مقاومتر خواهد شد، بلکه حتی میتواند از دل چالشها فرصتهایی برای رشد و پیشرفت اجتماعی نیز ایجاد کند.
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰