قصه تلخ مهاجرت

چه شده است که روستاهايي که چرخ اقتصاد شهر و کشور را مي گرداند امروز اهالي آن به شهر نيازمند، عامل بروز اين تراژدي غمبار کيست؟ آيا تغيير اقليم يا نداشتن مديريت و برنامه ريزي ؟ چه شده است که جوانانش ماندن در روستا را ملال انگيز مي دانند؟پرسش ديگر اين که چرا تاکنون نتوانسته ايم براي رفع اين چالش فراگير روستاهاي ايران راهکاري اصولي اتخاذ کنيم؟ چرا امکانات لازم مربوط در زمينه هاي مختلف را براي روستاييان فراهم نکرده ايم؟

پديده مهاجرت و رشد آن در سال هاي اخير، يک چالش جمعيتي به شمار مي رود که عدم کنترل آن به تاکيد کارشناسان پيامدهاي منفي بسياري را به دنبال داشته است.

مهاجرت هاي داخلي در درون مرزهاي يک سرزمين انجام مي شود، مهاجرت درون سرزميني در ايران در دهه 1340 و بعـد از اصـلاحات ارضـي رخ داد.

کارشناسان آمار مي گويند در پنج سال گذشته چهار ميليون و 709 هزار و 149نفر در داخل کشور مهاجرت کرده اند که سهم مناطق شهري از آن 84.4 درصد و مقاصد روستايي 15.6 درصد است.

   اصفهان و چالش ديرين مهاجرت

براساس اطلاعات آماري، دهه 70 نقطه تشديد مهاجرت در استان اصفهان بود و اين روند در دهه هاي 80 و 90 نيز سريع تر شده بگونه اي که در سال 90، 63 هزار و 802 مرد و 60 هزار و 46 زن مهاجر وارد اصفهان شدند. دسته بندي سنين مهاجران نشان مي دهد که محدوده سني مهاجران بين 20 تا 49 سال بود، همچنين 20.5 درصد مهاجران به شهر اصفهان در گروه سني 35 تا 39 سال بودند و 22.5 درصد در سن 40 تا 44 سال قرار داشتند.

بر اساس سرشماري سال 90 ،جمعيت استان اصفهان چهار ميليون و 879 هزار و 312 نفر يعني دست کم پنج ميليون نفر بوده است.

اين بررسي ها نشان مي دهد بالاترين نرخ مهاجر فرستي مربوط به شهرستان اصفهان بوده که بيشتر اين مهاجرت ها از شرق آن بوده است. پس از اصفهان، شهرستان هاي فريدن، سميرم، فلاورجان، فريدونشهر و تيران و کرون بالاترين نرخ هاي مهاجر فرستي را داشته اند. بر اساس نتايج سرشماري سال 95، شهرستان هاي دهاقان، چادگان، فريدن، فريدونشهر و بويين و مياندشت اکنون با نرخ رشد منفي و پير شدن جمعيت مواجهند.

اردستان يکي از شهرستان هاي شرق اصفهان است که با پديده مهاجرفرستي مواجه است.

   اقتصاد وابسته و غير مولد، عمده دليل مهاجرت

رييس دانشگاه پيام نور اردستان در مورد علت ها و اثرهاي پديده مهاجرت از روستاهاي اين شهرستان و آسيب هاي آن به ايرنا، گفت: نخست موضوع مهاجرت از روستاها و بخش ها به مرکز شهرستان است که توسعه شهرنشيني را به همراه داشته، کاهش جمعيت مولد روستايي، رها سازي کشت بومي و محلي را موجب شده و تغيير کنش و ماهيت روستاها را در پي داشته است.

ابراهيم ايرج پورافزود: مقوله دوم مهاجرت از شهرستان به مرکز استان و يا کلان شهرها است که خود زاييده مسائل گوناگوني بوده که در چارچوب هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي قابل بحث و بررسي مي باشد.

وي اضافه کرد: اقتصاد شهرستان اردستان در گذشته بيش از اينکه به صنعت وابسته باشد، بر پايه کشاورزي و دامپروري نهاده شده بود و اين موضوع به ايجاد گونه اي اقتصاد پويا، درون زا و به نسبت پايدار منجر شده بود که بر اين اساس نيز در رديف باغ شهري شاخص به حساب مي آمد.  اين استاد دانشگاه تصريح کرد: فقدان برنامه ريزي هاي راهبردي، گره زدن اقتصاد بومي و درون زاي شهرستان به اقتصاد بي برنامه و کم رونق، تلاش براي گذر از اقتصاد کشاورزي و رفتن به سمت اقتصاد صنعتي در بازه هاي کوتاه مدت به دليل ناآگاهي دست اندرکاران امر، کنشگران و بازيگران سياسي و اقتصادي محلي موجب شده تا اردستان اقتصاد درون زا و مولد خود را در اين سال ها از دست بدهد و به يک اقتصاد وابسته و غير مولد تبديل شود.

وي افزود: اين شرايط مساله اقتصادي و چالش هاي پيش روي آن مانند بيکاري، فقدان توسعه يافتگي و مهاجرت را در شهرستان به دنبال داشته که استمرار چنين روندي در سال هاي، تخليه بيشتر روستاها و سيل مهاجرت از منطقه را به دنبال خواهد داشت.

ايرج پور تاکيد کرد: موضوعي که اکنون با آن رو به رو هستيم، تبديل شدن روستاها از مرکز توليد به نوعي مرکز تفريحي ناکارآمد در روزهاي پاياني هفته و تعطيلات است که در نتيجه آن سه چهارم روزهاي سال اين نقاط خالي از سکنه بوده که مي تواند آسيب هاي اقتصادي و مشکلات امنيتي هم در پي داشته باشد.

اين استاد دانشگاه از ديگر مسائل اثرگذار بر سيماي روستانشيني و شهرنشيني را موضوع کمبود بارندگي و خشکسالي دانست و تشريح کرد: نبود برنامه ريزي در گذشته و فقدان توجه به اقدام هاي ترويجي و اصلاح سيستم هاي آبياري، تداوم کشت به روش هاي سنتي رايج را غير ممکن کرده که نتيجه آن کاهش سطح درآمد خانوارهاي روستايي، مهاجرت از روستاها به شهرها بوده که با توجه به نبودن ظرفيت لازم در اردستان، در نهايت مهاجرت از شهرستان صورت گرفته است. رييس دانشگاه پيام نور اردستان يادآور شد: توسعه نيافتگي مرکز شهرستان، نبود امکانات آموزشي، تفريحي و بهداشتي مناسب جاذبه مهاجرت را بيشتر کرده و از بازگشت اهالي به زادگاهشان جلوگيري کرده است.

وي اثرگذارترين اقدام براي جلوگيري از سرعت مهاجرت و کاهش جمعيت شهرستان اردستان را ساماندهي وضعيت روستاها از جمله مشکلات کشاورزان و باغداران، آمايش فوري و هدفمند و ايجاد اشتغال پايدار، توسعه صنايع کوچک و زود بازده، توسعه صنعت گردشگري، فراهم کردن زمينه رفاهي و ايجاد فرصت هاي مناسب تر زندگي در اين نقاط عنوان کرد.

    نرخ منفي رشد جمعيت در غرب اصفهان

فريدن يکي ديگر از شهرستان هاي مهم و تاريخي غرب استان اصفهان است که در طول سال هاي اخير با پديده مهاجرفرستي و نرخ منفي رشد جمعيت مواجه بوده است.

فرماندار فريدن در اين رابطه گفت : در  سال هاي اخير با پديده پيرسال شدن جمعيت برخي از شهرستان هاي استان از جمله فريدن مواجه شده ايم به اين معني که سهم جمعيت بالاي 60 سال آن از ساير گروه هاي سني فزوني گرفت و نرخ رشد منفي جمعيت دارند.

معين الديني افزود: مهاجر فرستي عمده دليل پيرشدن جمعيت اين منطقه بوده است. وي تصريح کرد: اين در حالي است که چنانچه امکانات، جذابيت ها و زيرساخت هاي کافي در شهرستان هاي با جمعيت پير در طول چند دهه گذشته فراهم شده بود اکنون با اين وضعيت مواجه نبوديم.

وي به اهميت تراکم جمعيت در مطالعات آمايشي سرزمين اشاره و خاطرنشان کرد: به اين موضوع در سال هاي گذشته توجه چنداني نشده و برنامه هاي توسعه بدون در نظر گرفتن تبعات آن در توازن منطقه اي، صورت گرفته است.

فرماندار فريدن گفت: اين در حالي است که نقاط داراي تراکم بيش از اندازه جمعيت بايد از اولويت هاي پايين تر براي سرمايه گذاري جديد برخوردار شوند.

به گفته وي در سند پايه الگوي ايراني اسلامي پيشرفت که مهر امسال توسط رهبر معظم انقلاب ابلاغ شد توجه ويژه اي به استقرار متعادل جمعيت و توازن
منطقه اي در پهنه سرزمين بر مبناي آمايش ملي شده است .

بر اساس بند 30 اين سند، تخصيص امکانات و تسهيل و تشويق سرمايه گذاران در بخش هاي اقتصادي و فرهنگي مختلف بايد بر اساس استعدادهاي سرزميني و تعادل جمعيت صورت گيرد اما در عمل توجه چنداني به رعايت اين مهم نمي شود. فرماندار فريدن ادامه داد: مهاجرت نخبگان به طور معمول ورود آنان به
عرصه هاي مطلوب اشتغال در مراکز شهرها را به دنبال خواهد داشت اما نيروي کار در برخي موارد موفق و اغلب ناموفق است و زندگي در حاشيه شهرهاي بزرگ مشکلات و آسيب هاي جبران ناپذيري را براي آنان به دنبال دارد. فرماندار فريدن با بيان اينکه مهاجرت، منطقه را از نيروي فکري، انساني و کار تهي مي کند، توجه به توازن منطقه اي و توزيع عادلانه فرصت ها  و سرمايه ها را در کاهش مهاجر فرستي شهرستان هاي محروم موثر دانست.

وي به مهاجرت روستائيان به شهرها اشاره کرد و افزود: گردش پول و سرمايه و فضاي کسب و کار در شهرهاي بزرگ به گونه‌اي است که بستر اشتغال افراد در مشاغل واقعي و حتي کاذب را در مقايسه با روستاها به راحتي فراهم مي‌کند، از اين رو امروز با آنکه روستاها به طور نسبي از امکانات اوليه مناسب برخوردار هستند اما به دليل بالارفتن سطح توقع و تمايل به تغيير سبک زندگي، روند مهاجرت از اين مناطق سرعت گرفته است.

به گفته وي نبود شغل و از بين رفتن پيشه هاي خاص مردم هر روستا نظير کشاورزي و باغباني به دليل استمرار خشکسالي ، تغيير نگرش و سبک زندگي و جاذبه هاي کاذب شهرها از دلايل مهم مهاجرت روستاييان است.

   حاشيه نشيني، پيامد عدم کنترل مهاجرت

يک استاد جامعه شناسي پديده حاشيه نشيني را ارتباط مستقيم با مهاجرت دانست و اضافه کرد: تغييرات زيست محيطي و به ويژه خشکسالي باعث شده که مهاجرت و حاشيه نشيني افزايش پيدا کند.

مرتضي پدريان با اشاره به ضرورت مديريت مهاجرت ادامه داد : پديده مهاجرت از جمله موضوع هاي زندگي هاي کنوني در سراسر جوامع بشري به شمار مي رود اما بايد با برنامه ‌ريزي مناسب آن را به سمت و سويي سوق داد که ميزان آسيب آن کمتر و بهره وري انسان هاي مهاجر افزايش پيدا کند.  پدريان تصريح کرد : نظام برنامه ريزي بايد به گونه اي عمل کند که مهاجرت ها با نظارت و کنترل همراه شود و امکانات رفاهي در اين مناطق همچون مناطق مرکزي و برخوردار شده براي شهروندان ارايه شود.

به تاکيد اين استاد دانشگاه ما نبايد جلوي مهاجرت را بگيريم اما بايد مهاجرت ها را مديريت و به سمت بهره وري پيش رويم.

اين جامعه شناس با بيان اين که چنانچه هم اکنون به فکر حل اين مشکلات نباشيم در دهه آينده شرايط مناطق حاشيه نشين به مراتب بدتر از حال حاضر مي‌شود، گفت : برنامه ريزي شهري بايد به گونه اي عمل کند که توزيع امکانات به طور عادلانه تري انجام گيرد و تفکيک پذيري و توسعه مناطق مرکزي شهر نبايد به فراموشي نقاط پيراموني منجر شود.