یک محله لاکچری؛ یک گذرگاه ماندگار

بعد از اینکه شاه عباس اصفهان را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد، جمعیت شهر رو به افزایش گذاشت و ساختن شهرک های اقماری در قالب طرح های گسترش شهری بیش از پیش احساس شد. به گزارش اخبار اصفهان شهرک های جلفا، عباس آباد و خواجو در همین راستا شکل گرفت. محله ای که امروزه به عنوان خواجو می شناسیم در حقیقت یک شهرک نوساز در حاشیه شهر اصفهان دوره صفوی بود که رفته رفته با اسکان اعیان و اشراف شهر، تبدیل به یکی از محله های پر رونق و به اصطلاح لاکچری اصفهان آن روزگار شد.

اما محدوده محله خواجوی صفوی با امروز کمی متفاوت بوده است. در گذشته به محدوده شرقی خیابان چهارباغ خواجو، محله خواجو و به محدوده غربی آن محله حسن آباد گفته می شده است. امروزه به هر دو بخش نام خواجو داده می شود. البته در دوره صفوی خیابان چهارباغ خواجوی کنونی وجود نداشته و در عوض به موازات آن خیابان دیگری به نام خیابان خواجه ها بوده که مستقیماً از پل خواجو به دروازه و بازار حسن آباد در محدوده امروزی خیابان فرشادی متصل می شده است. به نظر می رسد، نام خیابان خواجه ها به مرور تبدیل به خواجو شده باشد.

البته برای وجه تسمیه این محله موارد دیگری نیز ذکر شده. مثلا خواجو را به معنای جوی عمیق فرض کرده اند و علت آنرا، عمیق شدن زاینده رود در این نقطه می دانند. اما به نظر می رسد با توجه به تمرکز کاخ ها و ابنیه خواجه های حرمسرای صفوی در دوره شاه سلیمان و شاه سلطان حسین در محدوده این محله، وجه تسمیه خواجه ها برای محله خواجو صحیح تر باشد.

محله خواجو به استناد وقفنامه ها و روایات تاریخی در مکان یکی از باغ های مشهور عصر سلجوقی به نام باغ کاران واقع شده است. در زمان سلجوقیان چهار عدد باغ بزرگ در حاشیه شهر، چسبیده با دیوارهای تاریخی اصفهان واقع بوده که یکی از آنها باغ کاران بوده است. به نوشته کتاب محاسن اصفهان، محدوده باغ کاران از زاینده رود تا نزدیک دیوارهای شهر بوده:«… و از آن دو قصر یکی مشرف بر کنار زاینده رود روان و دیگر محاذی شهر مبنی بر شارع میدان. چمنش نزهتگاه چشم قدسیان و سمنش روح افزای دل اِنسیان. سماک بر میدان گویش و سمک روان درجویش».

به نظر می رسد محدوده شرقی خیابان چهارباغ خواجو در اراضی باغ کاران تاریخی واقع شده باشد. این باغ تا قرن هشتم هجری نیز شهرت فراوان داشته زیرا در سال ۷۲۴ قمری ، سعدالدین هروی در قصیده معروفش درباره اصفهان از باغ کاران اسم برده:

هرکه را بینی همه لطف است و احسان و کرم           هرکجا باشی همه آب است و باغ و بوستان

آب حیوان است گویی پیش بستان ارم             زنده رود او که دارد باغ کاران بر کران

شهرت این باغ آنقدر بوده که حتی حافظ شیرازی هم در غزلهایش از آن یاد کرده:

گرچه صد رود است در چشمم مدام زنده رودِ باغ کاران یاد باد

در دوره صفوی محله یا شهرک خواجو، محل اسکان بسیاری از اعیان و اشراف و درباریان شد. حتی به گفته ژان شاردن، شیخ بهایی هم کاخی در انتهای این محله داشت. اما، تمرکز کاخ ها و ابنیه سلطنتی در انتهای محله و نزدیکی پل جدید حسن آباد(خواجو) که محل اسکان خواجه های حرمسرا نیز بود، نام محله را کم کم شکل داد. هرچند حمله افغان ها، شهرک خواجو را نیز مانند عباس آباد و سعادت آباد و فرح آباد به نابودی کشید اما در دوره فتحعلیشاه، محمدحسین خان صدر اصفهانی، حاکم اصفهان که بعدها صدراعظم ایران نیز شد، دست به اقدام مهمی زد و به تقلید از چهارباغ صفوی، چهارباغی در این مکان احداث کرد که تا امروز ستون فقرات این محله است. این چهارباغ از حوالی چهارسو نقاشی شروع می شده و تا پل خواجو ادامه داشته است. ساخت چهارباغ خواجو در سال ۱۲۱۷ قمری شروع شد و در سال ۱۲۲۰ قمری به بهره برداری رسید.

صاحب کتاب جغرافیای اصفهان در ۱۲۹۴قمری این خیابان را به همراه چهارسوی نقاشی توصیف کرده:«…چنارهاش همه مستقیم و مرتفع و قوی، باغچه ها و سنگفرش زمینش مانند چهارباغ کهنه شاهی، دیوارهاش همه بهتر و طاق نما دار، هزاره اش سنگ سخت سیاه، در اواسط این چهارباغ هم مدرسه کوچکی هست که عبدالله خان امین الدوله پسر مرحوم صدر ساخته است و نیز حمام خوبی خود صدر ساخته جهت سکنه محل خواجو درش به چهارباغ باز می شود، طول این چهارباغ از چهارباغ کهنه بیشتر است .

سردربهای باغات و حوضهای بزرگ که میان آن دارد این ندارد الا یک سردرب بسیار خوب و چهارباغ مزبور منتهی می شود به دروازه حسن آباد». چهارباغ خواجو یا چهارباغ صدری از جنوب به دروازه ای در ساحل زاینده رود منتهی می شده که از بین رفته و از شمال به چهارسو نقاشی که آن هم در خیابان سازی های عصر پهلوی از بین رفت.

میرزا حسین خان تحویلدار در کتاب جغرافیای اصفهان نوشته:«چهارسوق نقاشی که طاق آن چهارسوق گنبدی است رفیع و وسیع، درزیر طاق چهار طاقنما دارد مصور به تصویرات بی نظیر کارهای نقاشان بزرگ زمان پیش که مجالس حضرت یوسف و صورتهای پهلوانان دوره شاه عباس را چنان کشیده اند که در این اوان هیچ مصوری از عهده آن بر نمی اید». از آن همه آثار صفوی و قجری در محله خواجو امروزه تقریباً چیزی باقی نمانده جز یکی دوتا چهارسوی آجری و یکی دو مسجد از دوره صفوی و قاجار و خود خیابان خواجو که هنوز هم یکی از زیباترین گذرهای شهری ایران است.