پاییز ۱۴۰۵ در سایه ال‌ نینو؛ امید به بارش، اما نه پایان خشکسالی

آن طور که گفته می‌شود نگاه‌ها به چشم‌انداز بارندگی پاییز ۱۴۰۵ دوخته شده و پیش‌بینی‌های هواشناسی از افزایش احتمال شکل‌گیری پدیده «ال‌نینو» در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ میلادی ـ برابر با سال ۱۴۰۵ شمسی ـ حکایت دارد؛ پدیده‌ای که بنا بر تجربه سال‌های گذشته، می‌تواند الگوهای دما و بارش را در بخش‌هایی از جهان، از جمله ایران، تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که این پیش‌بینی‌ها به‌معنای پایان قطعی خشکسالی یا تضمین یک پاییز پرباران نیست.

النینو تأثیر مثبتی بر بارش‌های ایران دارد

به گزارش سرویس محیط زیست پایگاه خبری سپاهان خبر بنا بر منابع، ال‌نینیو به‌طور ساده عبارت است از یک رخداد اقلیمی کلان که در اثر رها شدن انرژی انباشته در بزرگ‌ترین حوزه اقیانوسی جهان یعنی جنوب اقیانوس آرام رخ می‌دهد. نشانه اولیه آن هم تغییر جهت جریان آب‌های سرد و گرم و همچنین بادهای این منطقه است
یک استادیار اقلیم‌شناسی گروه جغرافیا در دانشگاه آزاد نجف‌آباد، می گوید: تجربیات گذشته نشان می‌دهد، النینو تأثیر مثبتی بر بارش‌های ایران دارد.
به گفته امیر گندم کار تمام مطالعات و بررسی‌ها حاکی از آن است که امسال شاهد یک النینوی بسیار قوی یا سوپر النینو خواهیم بود. نشانه‌های آن شامل افزایش دما در تابستان و شروع زودرس بارش‌ها در پاییز با مقادیری بالاتر از نرمال است.

وی تأکید کرد: ” غرب ایران بارش‌های بسیار بالاتر از نرمال و مرکز ایران نیز بارش قابل‌توجهی بالاتر از میانگین بلندمدت خواهد داشت و این پیش‌بینی کاملاً علمی و مورد تأیید تمامی مدل‌های پیش‌بینی جهانی است.”

در ایران نیز، این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که هرگونه تغییر در گردش عمومی جو می‌تواند بر مسیر سامانه‌های بارشی اثر بگذارد. با این حال، کارشناسان هواشناسی هشدار می‌دهند که ترجمه مستقیم «احتمال بالای ال‌نینو» به «بارش حتمی و نرمال» ساده‌سازی بیش از حد ماجراست. به گفته آنان، ال‌نینو تنها یکی از عوامل اثرگذار بر بارش کشور است و شرایط محلی، دمای سطح دریاها، الگوهای جوی منطقه‌ای و وضعیت ذخایر رطوبتی نیز در نتیجه نهایی نقش دارند.

کمبود منابع آبی همچنان یکی از چالش‌های جدی کشور باقی خواهد ماند

در همین زمینه، خبرگزاری مهر به نقل از احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور در گزارشی که  سال گذشته منتشر شد، نوشت؛ بارش‌های فصل بهار و پاییز ۱۴۰۵ در مجموع در محدوده «نرمال» پیش‌بینی می‌شود. با این حال، در همان گزارش تأکید شده است که کمبود منابع آبی در تهران و استان‌های مرکزی همچنان یکی از چالش‌های جدی کشور باقی خواهد ماند.

این اظهارنظر از آن جهت قابل توجه است که نشان می‌دهد حتی در صورت وقوع بارش‌های نزدیک به نرمال، مسئله آب در کشور همچنان به‌طور کامل حل نخواهد شد. به‌ویژه در استان‌هایی که در سال‌های اخیر با کاهش ذخایر سدها، افت سطح سفره‌های زیرزمینی و افزایش مصرف روبه‌رو بوده‌اند، یک فصل پربارش لزوماً به معنای جبران کم‌آبی انباشته نیست.

بارش بیشتر؛ فرصت یا تهدید

پیش‌بینی‌های فصلی، اگرچه برای برنامه‌ریزی بسیار مهم‌اند، اما قطعیت ندارند. از همین رو، کارشناسان بارها تأکید کرده‌اند که حتی در صورت افزایش بارش در پاییز، این افزایش ممکن است به‌صورت رخدادهای شدید و مقطعی ظاهر شود؛ رخدادهایی که اگرچه در آمار فصلی اثر مثبت دارند، اما در عمل می‌توانند خطر سیلاب، آب‌گرفتگی معابر و خسارت به زیرساخت‌ها را افزایش دهند.

از سوی دیگر، در سرزمینی که سال‌ها با خشکسالی‌های پیاپی دست‌وپنجه نرم کرده، هر بارش لزوماً به تغذیه مستقیم سفره‌های آب زیرزمینی منجر نمی‌شود. خشکی خاک، فرسودگی شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی و ضعف زیرساخت‌های آبخیزداری، باعث می‌شود بخشی از بارش‌ها به روان‌آب و سیلاب تبدیل شود و از دسترس مصرف‌کننده نهایی خارج بماند.

بنابراین، اگرچه احتمال افزایش بارش در پاییز ۱۴۰۵ می‌تواند برای کشاورزی، منابع سطحی آب و تالاب‌ها خبر امیدوارکننده‌ای باشد، اما این امید تنها زمانی به نتیجه می‌رسد که دستگاه‌های اجرایی برای مدیریت سیلاب، حفاظت از منابع آب و کاهش خسارت‌های احتمالی نیز آماده باشند.

ضرورت آمادگی، نه خوش‌خیالی

آنچه از مجموعه پیش‌بینی‌های داخلی و خارجی برمی‌آید، نه یک «پاییز قطعی پرباران»، بلکه یک «چشم‌انداز محتملِ بارش بیشتر» است. تفاوت این دو بسیار مهم است. خبرگزاری مهر در گزارش خود به نقل از مسئولان سازمان هواشناسی کشور، بر تداوم چالش کم‌آبی تأکید کرده و سازمان جهانی هواشناسی نیز صرفاً از افزایش احتمال شکل‌گیری ال‌نینو سخن گفته است؛ نه از تضمین بارش فراگیر در ایران.

از این رو،  به اعتقاد کارشناسان سیاست‌گذاری درست در ماه‌های پیشِ رو باید بر مبنای دو سناریو پیش رود: نخست، آمادگی برای مدیریت بارش‌های شدید، سیلاب و آب‌گرفتگی؛ و دوم، ادامه برنامه‌های مقابله با کم‌آبی در صورت آنکه بارش‌ها کمتر از انتظار باشد. پاک‌سازی مسیل‌ها، لایروبی کانال‌ها، تقویت هشدارهای سریع، بررسی ایمنی سدها و آمادگی دستگاه‌های امدادی از جمله اقداماتی است که می‌تواند ریسک خسارت را کاهش دهد.

برآیند داده‌های داخلی و خارجی نشان می‌دهد پاییز ۱۴۰۵ می‌تواند فصلی مهم و تعیین‌کننده برای وضعیت آب و هوا در ایران باشد. سازمان جهانی هواشناسی از افزایش احتمال ال‌نینو خبر می‌دهد و خبرگزاری مهر نیز  بارش‌های بهار و پاییز ۱۴۰۵ را در محدوده نرمال ارزیابی کرده است؛ اما هر دو منبع به‌نوعی بر یک نکته مشترک تأکید دارند: نباید از پیش‌بینی‌ها نتیجه قطعی گرفت.

بنابراین، اگرچه امید به افزایش بارش وجود دارد، اما این امید زمانی به فرصت تبدیل می‌شود که با برنامه‌ریزی، آمادگی و مدیریت هوشمندانه منابع آب همراه باشد. در غیر این صورت، حتی یک پاییز پربارش نیز ممکن است بیش از آنکه درمان خشکسالی باشد، به چالشی تازه برای زیرساخت‌های شهری و روستایی تبدیل شود.