یادگار دیرپای دوران آل‌بویه که هویت تاریخی نصف‌جهان را زنده می‌کند

پرونده ثبت ملی «باروی دیلمی اصفهان» پس از بررسی‌های تخصصی در شورای ثبت استان، برای تکمیل مراحل نهایی به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ارسال شده است.

این اثر، بخشی از برج و باروی تاریخی شهر اصفهان است که در قرن چهارم هجری قمری به دستور حسن رکن‌الدوله دیلمی از فرمانروایان نامدار سلسله آل‌بویه، ساخته شد. کارشناسان معتقدند این بارو نقطه آغاز شکل‌گیری ساختار شهری جدید اصفهان بوده است؛ شهری که بعدها به یکی از بزرگ‌ترین مراکز علمی، فرهنگی و هنری جهان اسلام تبدیل شد.

به گزارش اخبار اصفهان بر اساس تحلیل‌های تاریخی و باستان‌شناسی، دیوار باروی دیلمی در امتداد محدوده‌ای شکل گرفت که امروزه با عنوان محله پشت بارو شناخته می‌شود. نام این محله یادگار همان دیوار عظیمی است که زمانی شهر اصفهان را دربر می‌گرفت و از حملات دشمنان محافظت می‌کرد.

از روایت‌های مستوفی تا یافته‌های باستان‌شناسان

حمدالله مستوفی در کتاب مشهور خود «نزهه‌القلوب» که در سده هشتم هجری نگاشته شده، به صراحت از ساخت این بارو یاد می‌کند و می‌نویسد: «رکن‌الدوله حسن بن بویه اصفهان را بارو کشید و طالع عمارتش برج قوس بود.»

این اشاره، از پیوند میان دانش نجوم و معماری در قرن چهارم حکایت دارد. بر پایه باور دیلمیان و منجمان دربار آل‌بویه، انتخاب زمان ساخت بناها با محاسبات نجومی و وضعیت قمر تعیین می‌شده است. در همین راستا جابر انصاری در تاریخ اصفهان نیز می‌نویسد: رکن‌الدوله هنگامی که قمر در برج قوس بود، فرمان ساخت دیوار را صادر کرد تا بنا از تاثیرات نحس ایام محفوظ بماند.

مطالعات جدید باستان‌شناسی نیز این روایت‌ها را تأیید می‌کند. عقیل عقیلی باستان‌شناس محقق این پرونده، در گفت‌وگویی با خبرگزاری ایرنا اعلام کرده است: «بخش‌هایی از این بارو در محله پشت بارو در قالب دیواری به طول حدود ۵۵ متر و ارتفاع ۴ تا ۴.۵ متر باقی مانده است. ضخامت دیوار بیش از سه متر بوده و ملات به کار رفته در آن ترکیبی از گچ و سنگ‌های محلی است که با شیوه‌های معماری دوره دیلمیان مطابقت دارد.»

ریشه‌های فرهنگی و سیاسی احداث بارو

دوره دیلمیان، به‌ویژه حکومت رکن‌الدوله دیلمی، نقطه تحول مهمی در ساختار شهری و سیاسی اصفهان به شمار می‌رود. این فرمانروا، با انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت خود، نه‌تنها رونق اقتصادی و نظامی شهر را تضمین کرد، بلکه زمینه رشد فرهنگی و علمی آن را نیز فراهم آورد.

ساخت باروی عظیم پیرامون شهر، یکی از نخستین پروژه‌های عمرانی بزرگ پس از اسلام در اصفهان بود و این اقدام، وجه تمایز حکومت آل‌بویه از پیشینیان محسوب می‌شود. حسن رکن‌الدوله با این طرح، ساختار دفاعی و نظامی شهر را بهبود داد و هم‌زمان بر هویت سیاسی و استقلال حکومتش از خلفای عباسی تأکید کرد. کارشناسان تاریخ شهری اصفهان بر این باورند که باروی دیلمی نه‌تنها نقش دفاعی، بلکه کارکرد هویتی داشته و نشان از تثبیت اصفهان به عنوان «مرکز قدرت ایرانی» در سده چهارم هجری دارد.

موقعیت مکانی و وضعیت امروزی باروی دیلمی

در حال حاضر بقایای قابل مشاهده باروی دیلمی در خانه‌های مسکونی محله پشت بارو و حوالی خیابان عبدالرزاق قرار دارد. برخی دیوارها در داخل منازل باقی مانده و بخش‌هایی دیگر در مسیر کوچه‌ها قابل رویت‌اند. بر اساس تصویربرداری‌ها و نقشه‌برداری‌های جدید، ساخت‌وسازهای انجام‌شده در دهه ۱۳۲۰ در امتداد مسیر این دیوار بنا شده‌اند. همین امر موجب شده بخش‌هایی از بنا در زیر لایه‌های معماری جدید مدفون شود.

معمار تاریخی سعید قاسمی‌نژاد، که در تهیه پرونده ثبت این اثر همکاری داشته، اعلام کرده است: «نقشه‌های هوایی و شواهد معماری نشان می‌دهد دیوار در راستای شمالی – جنوبی امتداد داشته و با دروازه‌های تاریخی شهر قدیم هم محور بوده است. از نظر ساختار معماری، این بارو نمونه‌ای از نخستین سیستم‌های دفاعی شهری پس از اسلام در ایران محسوب می‌شود.»

روند ثبت ملی و اهداف حفاظتی

به گفته سید روح‌الله سیدالعسگری معاون میراث فرهنگی استان اصفهان، مستندات مربوط به این دیوار تاریخی پس از ماه‌ها بررسی میدانی و مطالعات تطبیقی، در شورای ثبت استان تصویب و به وزارت میراث فرهنگی برای تأیید نهایی ارسال شده است. او تأکید کرده: «ثبت ملی باروی دیلمی نه‌تنها به معنای شناسایی رسمی یک اثر تاریخی است، بلکه ابزار قانونی حفاظت، جلوگیری از تخریب و زمینه‌ای برای احیای گردشگری فرهنگی در اصفهان خواهد بود.» بر اساس ضوابط موجود، پس از ثبت در فهرست آثار ملی، هرگونه دخل و تصرف در محدوده اثر منوط به نظر کارشناسان میراث فرهنگی خواهد بود. همچنین برنامه‌هایی برای ثبت موقعیت آن در سامانه GIS شهری و نصب تابلوهای اطلاع‌رسانی برای گردشگران در دست بررسی است.

اهمیت باروی دیلمی در تاریخ شهری اصفهان

کارشناسان حوزه تاریخ شهرسازی ایران، باروی دیلمی را نخستین محور حفاظتی منسجم شهری پس از اسلام در اصفهان می‌دانند که جانمایی آن بعدها در شکل‌گیری محلات صفوی و محدودۀ میدان نقش‌جهان تأثیرگذار بوده است. به اعتقاد پژوهشگران، این دیوار نمادی از پیوند دانش معماری با علوم نجومی و مدیریت سیاسی در دوره اسلامی است؛

دوره‌ای که ساخت‌وساز شهری دیگر تنها جنبه نظامی نداشت، بلکه بیانگر اقتدار فرهنگی و فلسفه حکمرانی نیز بود. در همین زمینه، کارشناسان میراث فرهنگی پیشنهاد داده‌اند که پس از ثبت ملی، عملیات کاوش‌های باستان‌شناسی و مرمت حفاظتی در محل اجرا شود تا بخش‌های مدفون دیوار نمایان گردد. این اقدام می‌تواند در آینده به ایجاد یک راسته گردشگری تاریخی با محوریت محله پشت بارو منجر شود.

آینده گردشگری تاریخی اصفهان با ثبت باروی دیلمی

با توجه به جایگاه ویژه اصفهان در فهرست شهرهای تاریخی جهان، ثبت «باروی دیلمی» در سطح ملی، جایگاه این شهر را در حوزه گردشگری فرهنگی تقویت خواهد کرد. این پروژه مقدمه‌ای برای ثبت جهانی احتمالی آثار مرتبط با دوره آل‌بویه محسوب می‌شود. به باور کارشناسان، ترکیب مطالعه علمی، مستندسازی دقیق و بهره‌گیری از فناوری‌های نو مانند تصویربرداری لیزری و هوش مصنوعی در تحلیل ساختار مصالح می‌تواند مدل جدیدی از حفاظت آثار تاریخی ایران را به جامعه جهانی معرفی کند.

به گفته سیدالعسگری، پس از تصویب نهایی در وزارتخانه، تابلو معرفی رسمی این اثر در محل نصب و اطلاعات آن در بانک جامع آثار ملی ایران منتشر خواهد شد. این اقدام به گفته او «گامی برای بازگرداندن بخشی از حافظه تاریخی اصفهان به شهروندان امروزی» است.