چرا زاينده‌رود با وجود بارش‌هاي اخير سيراب نشد؟

اسفندماه سال گذشته يعني يک ماه پيش بود که حسن ساساني، معاون حفاظت و بهره برداري شرکت آب منطقه اي طي اظهارنظري عنوان کرد که ” با وجود بارندگي‌هاي مطلوب، دليل افزايش نيافتن ذخيره سد زاينده رود نوع بارش‌ها و سردي هوا در منطقه کوهرنگ است. همچنين بارش‌هاي اخير در کوهرنگ به صورت برف بوده است با اين حال همزمان با گرمتر شدن هوا در بهار، ذوب برف‌ها و با توجه به پشتوانه بارشي، شاهد بارش‌هاي نرمال و فراتر از نرمال در فروردين ماه خواهيم بود که بر اين اساس تاثير مثبتي بر افزايش ذخيره سد زاينده رود در ماه‌هاي آينده خواهد داشت.

وي همچنين با اشاره به کم بارش بودن سنوات گذشته و شدت خشکسالي اين منطقه گفت که در حال حاضر يک سال آبي با بارش‌هاي مطلوب را سپري مي کنيم اما نبايد انتظار داشت که بارش‌هاي اخير تبديل به روان آب شده و در سد زاينده‌رود ذخيره شود.

هر ميلي‌متر بارش يک ميليون مترمکعب روان آب براي زاينده‌رود

با نفوذ سامانه‌هاي بارشي قوي به کشور در روزهاي پاياني سال گذشته تا کنون شاهد بارش‌هاي سيل آسايي بوده ايم به طوري که سيلاب بيشتر استان‌ها را درگير، بسياري رودها طغيان و اغلب سدها سرريز کرده است.

بر اساس آخرين اعلام وزير کشور از وضعيت سدهاي کشور، 18 ميليارد مترمکعب آب در 11 سد استان خوزستان در پي بارش هاي اخير ذخيره شده است.

13 فروردين ماه نيز رضا اردکانيان وزير نيرو از پرشدن 75 درصد ظرفيت سدهاي کشور خبرداد و گفت که حدود پنج ميلياردمتر مکعب آب شيرين اضافه بر روان آب‌هاي قبلي( ناشي از بارش‌هاي زمستان) به ذخيره مخازن آبي کشور افزوده شده است.

سدها و تالاب‌هاي کشور در حالي يکي پس از ديگري سرريز مي شود که سد زاينده رود و تالاب بين المللي گاوخوني تاکنون سهم چنداني از بارش‌ها و سيلاب‌ها نداشته است.

با وجود دو هزار ميلي‌متر بارش در منطقه کوهرنگ طي شش ماه نخست سال زراعي 97-98 بنابر تازه ترين آمار شرکت آب منطقه اي اصفهان تا روز يکشنبه ذخيره سد زاينده رود 370 ميليون مترمکعب بوده و براساس آخرين پايش‌ها همچنان حدود 90 درصد از وسعت 47 هزارهکتاري تالاب بين المللي گاوخوني خشک است.

و اين در حالي است که در گذشته و قبل از دهه 80 به ازاي هر ميلي‌متر بارندگي در کوهرنگ يک ميليون مترمکعب آب وارد سد زاينده رود مي شد.

به گفته اسفنديار اميني دبير اجرايي نظام صنفي کشاورزان استان اصفهان “به رغم بارندگي‌هاي مطلوب سال زراعي جاري، دليل عمده آورد کم زاينده‌رود وجود بندهاي کوچک و بزرگي تحت عنوان طرح‌هاي آبخيزداري است که علاوه بر ذخيره حجم آب، مانع تجميع آب و ايجاد روان آب‌ها مي شود.

 وجود بندها، انشعابات و انحراف يا پمپاژ آب در بستر رودخانه و سرشاخه هاي اصلي سبب شده که بارش‌ها به صورت روان آب به نسبت ميزاني که در کارون مي رود، نباشد.

وي همچنين وجود چاه‌ها و آبخوان‌هاي بي شمار در بالادست رودخانه را يکي ديگر از علت‌هاي کم شدن آورد زاينده رود مي داند.

در همين ارتباط حسين محمدرضايي، عضو هيئت مديره نظام صنفي کشاورزان نيز طي اظهارنظري به وجود بيش از 600 سد کوچک در بالادست زاينده رود تحت عنوان بندهاي آبخيزداري اشاره کرد و گفت: ” اگر بارگذاري‌ها و طرح‌هاي آبخيزداري بالادست نبود بارندگي‌هاي کوهرنگ به سمت زاينده‌رود جاري مي شد.

به گفته وي روان آب‌هاي ذخيره شده با عنوان طرح آبخيزداري در زمين نفوذ و چاه‌هاي آب و چشمه‌هاي آن مناطق را تامين مي‌کند اين در حالي است که بر اساس قانون نبايد بر رودخانه‌هاي دائمي پروژه‌هاي آبخيزداري و آبخوان‌داري احداث کنند تا روان‌آب‌ها به سمت رودخانه جاري شود.

بارگذاري‌ بيش از توان اکولوژيکي، زاينده‌رود و گاوخوني را قرباني کرد

در همين ارتباط علي مريدي مدير کل دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محيط زيست نيز گفته است که بارگذاري‌ها در بالادست رودخانه بيش از توان اکولوژيک حوضه آبريز زاينده‌رود است و سازمان حفاظت محيط زيست با همه اين‌ها مخالف است زيرا بارگذاري‌ها موزون و متوازن نبوده و سبب قرباني شدن زاينده رود و تالاب بين المللي گاوخوني شده است.

وي معتقد است طرح‌هايي تحت عنوان آبخيزداري در بالادست در حقيقت طرح‌هاي کشت و کار در شيب و توسعه باغات است، بندهايي انحرافي که آب را براي مصرف در بالادست ذخيره مي کند.

به گفته مريدي طرح آبخيزداري به معناي واقعي به خودي خود يک طرح زيست محيطي است که جلوي فرسايش خاک را گرفته و موجب کاهش خسارات ناشي از سيلاب مي شود اما اگر اين بندها زده شود و بعد آبي که پشتشان ذخيره مي شود براي کشت ديم يا کشت باغات مصرف شود و بر روان آب سطحي اثر گذار باشد مورد تاييد سازمان حفاظت محيط زيست نيست زيرا در حقيقت بايد تخصيص آب در حوضه به طور کامل و بر اساس قانون رعايت شود درغير اين صورت عملا تالاب بين المللي گاوخوني و زاينده‌رود به بهاي توسعه باغات هميشه خشک خواهد  بود.

بند ذخيره اي در آبخيزداري معنا ندارد

اما محمدحسين شاملي مديرکل منابع طبيعي و آبخيزداري استان اصفهان با رد وجود بيش از 600 بند آبخيزداري در حوضه زاينده رود، اظهار کرد: “طي 20 سال گذشته در سطح 10 ميليون هکتار اراضي استان اصفهان تنها 170 بند ايجاد شده است و وجود 600 بند آبخيزداري در وسعت 145 هزار هکتاري امکان پذير نيست، با اين حال ممکن است اعداد و ارقام عنوان شده در ساير حوضه‌هاي چهارمحال و بختياري باشد. هدف از اجراي طرح‌هاي آبخيزداري ذخيره و استحصال آب نيست اگر چنين اتفاقي افتاده باشد بايد با حکم قضايي اصلاح شده تا حقي از کسي ضايع نشود.

به گفته وي بايد در خصوص مسئله “ذخيره سد زاينده رود” موارد مختلفي از جمله خشکسالي‌هاي سال‌هاي اخير و برداشت‌هاي بالادست نيز از سوي مشاور سازمان آب منطقه‌اي اصفهان بررسي شود تا در خصوص ابهامات شفاف سازي صورت گيرد زيرا وجود بند ذخيره اي در آبخيزداري معنا ندارد.”

مسئله بندهاي آبخيزداري سال‌هاست که بين وزارت نيرو و منابع طبيعي در کش و قوس است و تاکنون نتيجه اي جز مرگ تدريجي اکوسيستم زاينده‌رود نداشته است اما در روزهاي اخير که بارش‌هاي سيل آسا، بسياري از سدهاي کشور را سيراب کرده و تنها سد زاينده رود مانند سال‌هاي قبل حدود 25 درصد ظريفتش آبگيري شده است افکار عمومي  به اين باور رسيده اند که علت خشکي زاينده رود تنها خشکسالي و کاهش بارندگي ها نبوده است بلکه عامل ديگري بر اين واقعيت تلخ دامن زده است. پمپاژ آب و توسعه باغات، صدور مجوز ساخت و ساز ويلا و تغيير کاربري‌ها در حريم و بستر رودخانه، وجود چاه‌هاي غيرمجاز، توسعه صنايع و … بر مردم پوشيده نيست.

عده اي تشنه و برخي ديگر گرفتار سيل

روز يکشنبه 18 فروردين ماه پورمحمد شريعتي‌نيا عضو شوراي اسلامي شهر اصفهان با اشاره به وضعيت کنوني سد زاينده‌رود گفت: ” يک سال بي سابقه از لحاظ بارش را تجربه کرده ايم اما مشخص نيست آينده اين حوضه آبي چگونه خواهد بود. کاش کشور را بدون ملاحظات سياسي مي‌ديديم تا عده‌اي تشنه‌ و عده ديگري گرفتار سيل نشوند.”

کاش رياست دولت نهم و دهم، خود را رييس جمهور تمام کشور مي‌دانست و مقام خود را تا حد مدير آب يک استان تنزل نمي‌داد؛ کاش وزارت نيرو به 43 هزار حلقه چاه مجوز حفر و بهره‌برداري نمي‌داد و براي 17 هزار چاه غيرمجاز در اين حوضه چاره‌اي مي‌انديشيد.در شرايطي که سيل ويرانگر همه را هوشيار کرده لازم است زمينه براي کار کارشناسي درباره بررسي مشکلات حوضه زاينده‌رود فراهم شده تا راه‌حل‌هاي کوتاه مدت و دراز مدت اتخاذ شود و دولت بدون ملاحظات سياسي تصميم شايسته‌اي بگيرد.”