میراثی در مرز فراموشی

اصفهان نه‌تنها نگین معماری اسلامی ایران است، بلکه در هر آجر و گذر آن ریشه‌های تاریخ و فرهنگ این سرزمین تنیده شده است. یکی از نمونه‌های شاخص این میراث، مجموعه خانه‌های تاریخی ابواسحاقیه در جوار مسجد جامع اصفهان است؛ اما این گنجینه در سایه بی‌توجهی اداری و کمبود سیاست‌های حفاظتی، با خطر نابودی روبه‌روست

به گزارش اخبار اصفهان و به نقل از خبرگزاری مهر  مجموعه‌ای از خانه‌های تاریخی در قلب اصفهان، در سایه مسجد جامع، میان ثبت ملی و خطر نابودی دست‌و‌پا می‌زنند.

ثبت ملی؛ سپر کاغذی در برابر فرسایش

با وجود ثبت ملی مجموعه خانه‌های ابواسحاقیه، این اقدام تاکنون به حفاظت فیزیکی مؤثری منجر نشده است. فریماه هوشیار، مرمتگر و کارشناس میراث فرهنگی، معتقد است: ثبت ملی صرفاً نقطه آغاز حفاظت است، نه نقطه پایان آن.

شکاف میان قانون و اجرا در حفاظت از میراث

خانه‌های ثبت‌شده باید مشمول حمایت‌های مالی، حقوقی و فنی شوند. بااین‌حال، هیچ عملیات اضطراری محافظتی از جمله شمع‌بندی یا پاکسازی انجام نگرفته است. این وضعیت، فاصله‌ی عمیق میان تصویب قانونی و اقدام اجرایی را آشکار می‌کند.

خطرات زیست‌محیطی و اجتماعی در قلب بافت تاریخی

انباشت زباله و حضور افراد بی‌خانمان در این محوطه نه‌تنها ساختار کالبدی بناها را تهدید می‌کند، بلکه احتمال رخداد آتش‌سوزی را افزایش داده است. بخش‌هایی از دیوارها و سقف‌ها چوبی‌اند و کوچک‌ترین شعله می‌تواند کل مجموعه را درگیر کند.

ناهماهنگی نهادی؛ میراثی بدون متولی واحد

هوشیار تأکید دارد که نبود هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول از عوامل اصلی تعلل در مرمت است. فقدان مدیریت یکپارچه، سبب سردرگمی در تعیین مسئولیت‌ها و فراری دادن سرمایه‌گذاران بخش خصوصی شده است.

فقدان انگیزه برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی

سرمایه‌گذاران زمانی وارد عرصه می‌شوند که امنیت مالکیت، بازگشت اقتصادی و ثبات مدیریتی تضمین‌شده باشد. در غیاب این شرایط، پروژه‌های احیا به بن‌بست می‌رسند و خطر فرسایش بناها تشدید می‌شود.

روایت محدثه انصاری از ثبت و ناامیدی

محدثه انصاری، دبیر مؤسسه مردم‌نهاد «همبود» و از پیگیری‌کنندگان ثبت این مجموعه، می‌گوید: ثبت ملی پس از چهار سال تلاش مدنی انجام شد، اما نه تنها موجب بهبود اوضاع نشد، بلکه در برخی موارد تخریب‌ها بیشتر نیز شد. بخش‌هایی از سقف و سازه اصلی فرو ریخته و هیچ گونه حفاظت اضطراری اجرا نشده است.

ضرورت بازنگری در طرح‌های شهری و کاربری‌ها

طرح‌های بالادستی شهرسازی که برخی از پلاک‌های تاریخی را به کاربری آموزشی یا فضای سبز تبدیل کرده‌اند، تهدیدی جدی برای تداوم حیات تاریخی ابواسحاقیه محسوب می‌شوند. اصلاح این طرح‌ها از اولویت‌های حیاتی حفظ بافت تاریخی اصفهان است.

تأمین اعتبار؛ گره کور نجات ابواسحاقیه

به‌گفته‌ی سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان، برآورد هزینه مرمت کامل این مجموعه حدود ۷۰ میلیارد تومان است. این رقم چند برابر کل اعتبار سالانه بخش میراث فرهنگی استان است که نیاز به مشارکت نهادهای ملی و بخش خصوصی را اجتناب‌ناپذیر می‌کند.

نگاه احیایی؛ از تخریب تا گردشگری پایدار

در صورت مرمت و احیا، خانه‌های تاریخی ابواسحاقیه می‌توانند همان‌گونه که سایر خانه‌های تاریخی اصفهان به اقامتگاه‌های سنتی تبدیل شدند، به جاذبه‌ای مهم برای گردشگری فرهنگی و مطالعات معماری اسلامی بدل شوند. اما تحقق این هدف بدون برنامه‌ی جامع میان‌بخشی ممکن نیست.

آزمون بزرگ برای نظام میراث فرهنگی اصفهان

فرسایش تدریجی این خانه‌ها فقط مسئله‌ای محلی نیست؛ بلکه معیاری است برای سنجش عملکرد کل نظام حفاظت از میراث فرهنگی در ایران. اگر اصفهان نتواند از گنجینه‌ای چون ابواسحاقیه محافظت کند، این پرسش پابرجاست: ثبت ملی تا چه اندازه از فروپاشی میراث جلوگیری می‌کند؟

بخشی از حافظه جمعی شهر در مسیر نابودی

خانه‌های تاریخی ابواسحاقیه نه‌تنها یادگار معماری اصیل اصفهان، بلکه بخشی از حافظه جمعی شهرند. ثبت آن‌ها اگر با مرمت مؤثر، تعیین کاربری صحیح و حمایت مالی پایدار همراه نباشد، تنها مُهر اداری بی‌اثر خواهد بود. آینده میراث فرهنگی اصفهان در گرو تصمیم امروز مدیران، نهادهای مدنی و مردم آگاه شهر است.