فیلم‌سازی؛ فراتر از قواعد فیلمنامه‌نویسی

پاتوق ۱۴۲ فیلم کوتاه اصفهان هم‌زمان با ویژه‌برنامه روز ملی سینما و اختتامیه فصل سیدرضا میرکریمی، با نمایش دو فیلم برگزیده جشنواره فیلم کن و برگزاری نشستی با حضور مجتبی اسپنانی برگزار شد.

در آغاز برنامه، پس از پخش کلیپی به مناسبت روز ملی سینما، از عوامل فصل گذشته پاتوق، فصل زاون قوکاسیان، تقدیر شد. سپس دو فیلم «من خوشحالم که الان مرده‌ای» به کارگردانی توفیق برهوم و «یک شب آرام» به کارگردانی کیو یانگ، از آثار برگزیده جشنواره فیلم کن، به نمایش درآمدند.

مجتبی اسپنانی در تحلیل این دو فیلم، بر سادگی روایت و پرهیز آنها از الگوهای متعارف فیلمنامه‌نویسی تأکید کرد و گفت فیلم برای اثرگذاری الزاماً به داستان پیچیده، اتفاقات متعدد یا گره‌گشایی نیاز ندارد. به گفته او، فیلم‌ساز پیش از توجه به قواعد فیلمنامه‌نویسی باید بداند چه می‌خواهد بگوید و مفهوم اصلی اثر چیست.

اسپنانی با اشاره به میزانسن و زبان بصری این آثار توضیح داد که یک مفهوم می‌تواند بدون بیان مستقیم و از طریق انتخاب قاب، فاصله دوربین و نحوه قرار گرفتن شخصیت‌ها منتقل شود. از این منظر، فرم و میزانسن زمانی اهمیت دارند که در خدمت بیان یک مسئله یا تجربه زیسته باشند، نه صرفاً نمایش توانایی تکنیکی.

او در ادامه، سلطه قواعد فیلمنامه‌نویسی بر روند تولید و ارزیابی آثار را مورد نقد قرار داد و گفت تأکید بیش از اندازه بر الگوهای از پیش تعیین‌شده می‌تواند به تولید فیلم‌هایی منجر شود که از نظر ساختاری درست و از نظر فنی قابل قبول‌اند، اما حرف تازه‌ای ارائه نمی‌کنند.

اسپنانی همچنین وضعیت بخش قابل توجهی از فیلم‌های کوتاه را مورد نقد قرار داد و گفت بسیاری از آثار از نظر نور، فیلم‌برداری و بازیگری در سطح مناسبی قرار دارند، اما در نهایت مسئله مشخصی را مطرح نمی‌کنند. به گفته او، فیلم‌سازان در این شرایط بیش از آنکه به دنبال کشف و بیان نگاه شخصی باشند، درگیر تکنیک شده‌اند.

او نتیجه‌گرایی در فرآیند فیلم‌سازی را نیز یکی از موانع شکل‌گیری نگاه شخصی دانست و گفت تمایل به ساخت سریع فیلم، حضور در جشنواره‌های معتبر و دریافت جایزه، می‌تواند فرصت تجربه و کشف را از فیلم‌ساز بگیرد.

اسپنانی محدودیت‌های تولید را نیز عاملی مؤثر بر شکل‌گیری فیلمنامه‌ها دانست و توضیح داد که فیلم‌ساز گاهی پیش از نوشتن، به این فکر می‌کند که چه اثری امکان تولید و دریافت بودجه دارد. به گفته او، خودسانسوری از همین مرحله آغاز می‌شود و پس از آن، محدودیت‌های مالی و شرایط فراخوان‌ها نیز بر مسیر شکل‌گیری اثر تأثیر می‌گذارند.

اسپنانی در پایان بر ضرورت توجه فیلم‌ساز به وضعیت زندگی و تجربه زیسته خود و جامعه تأکید کرد و گفت فیلم‌ساز باید این تجربه را به یک مفهوم مرکزی و زبان سینمایی تبدیل کند؛ پیش از آنکه صرفاً به قواعد، تکنیک یا موفقیت جشنواره‌ای بیندیشد.

پاتوق ۱۴۲ فیلم کوتاه اصفهان، هم‌زمان با ویژه‌برنامه روز ملی سینما، روز یکشنبه ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ در سینما سوره برگزار شد و با برگزاری آیین اختتامیه، به فصل سیدرضا میرکریمی پایان داد.