خاورمیانه در آستانه دور تازه جنگ؟

ایران در حالی بازگشایی تنگه هرمز را به مجموعه‌ای از شروط سیاسی و امنیتی گره زده که گزارش‌هایی از آماده‌شدن اسرائیل برای حمله احتمالی مستقل به ایران منتشر می‌شود. گسترش شروط در این وضعیت می‌تواند مذاکرات با آمریکا را پیچیده‌تر کند به نحوی که حتی اگر ترامپ را به مصالحه برساند، اسرائیل را به اقدام نظامی تازه وادارد.

به گزارش اخبار اصفهان به نقل از رویداد۲۴: در شرایطی که مذاکرات تهران و واشنگتن بر سر بازگشایی تنگه هرمز به یکی از معدود مسیر‌های باقی‌مانده برای مهار جنگ تبدیل شده، اسرائیل هم‌زمان خود را برای احتمال اقدام نظامی مستقل علیه ایران آماده می‌کند. در چنین فضایی، شروط تازه تهران برای بازگشایی هرمز، اگرچه بخشی از همان مطالباتی است که پیش‌تر در تفاهم ژوئن درباره آنها مذاکره شده بود، اما با افزودن خواسته‌هایی مانند خروج نیرو‌های آمریکایی و دریافت غرامت جنگی، دامنه توافق را بسیار گسترده‌تر کرده است؛ وضعیتی که می‌تواند حتی در صورت جلب موافقت دونالد ترامپ، شکاف میان ایران و اسرائیل را عمیق‌تر و احتمال دور تازه‌ای از درگیری را بیشتر کند.

دو مسیر متفاوت در برابر یک جنگ فرسایشی

بحران ایران، آمریکا و اسرائیل در روز‌های اخیر وارد مرحله‌ای شده که در آن مذاکره و آماده‌سازی نظامی هم‌زمان پیش می‌روند. از یک‌سو، واشنگتن همچنان تلاش می‌کند از طریق میانجی‌گری عمان به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز و تثبیت آتش‌بس دست پیدا کند و از سوی دیگر، گزارش‌های اسرائیلی از آماده‌سازی ارتش این کشور برای احتمال حمله مستقل به ایران حکایت دارد.

شبکه ۱۳ اسرائیل دیروز گزارش داد که ارتش این کشور برای سناریویی آماده می‌شود که در آن جنگ میان آمریکا و ایران پایان یابد، اما اسرائیل تصمیم بگیرد به تنهایی به عملیات نظامی علیه ایران ادامه دهد. براساس این گزارش، ارتش اسرائیل طرح‌هایی برای حمله بدون مشارکت آمریکا را حفظ کرده است.

این خبر در کنار گزارش‌هایی درباره لغو مرخصی برخی نیرو‌های نظامی اسرائیل، نگرانی‌ها درباره احتمال آغاز یک دور تازه از حملات را افزایش داده است. رسانه‌های اسرائیلی این تحرکات را در شرایطی گزارش می‌کنند که رویکرد واشنگتن و تل‌آویو نسبت به ادامه جنگ الزاماً یکسان نیست؛ ترامپ از یک‌سو به دنبال آن است که راهی برای پایان جنگ پیدا کند و از سوی دیگر اسرائیل نگران آن است که توافق آمریکا با تهران، آنچه را تهدید‌های اصلی علیه خود می‌داند، حل‌نشده باقی بگذارد.در همین حال، گزارش سی‌بی‌اس نیز پیش‌تر از بررسی حملات شدید آمریکا و اسرائیل به زیرساخت‌های انرژی ایران خبر داده بود؛ موضوعی که نشان می‌دهد حتی در میانه تلاش‌های دیپلماتیک، گزینه نظامی همچنان روی میز بوده است.

شروط تهران؛ بخشی آشنا، بخشی تازه

در چنین شرایطی، محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی، اعلام کرده است که بازگشایی کامل هرمز منوط به تغییر رفتار آمریکا خواهد بود. مجموعه شروط مطرح‌شده از سوی تهران شامل پایان جنگ و اقدامات نظامی آمریکا، رفع تحریم‌ها و محاصره دریایی، خروج نیرو‌های آمریکایی از منطقه، پرداخت غرامت خسارت‌های جنگی، توقف حملات علیه متحدان منطقه‌ای ایران و ترتیباتی درباره کنترل و عبور و مرور در تنگه هرمز است.

این شروط در نگاه اول بسیار فراتر از یک توافق صرفاً درباره کشتیرانی به نظر می‌رسند؛ زیرا بازگشایی یک آبراه بین‌المللی را به مجموعه‌ای از مسائل نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیک گره می‌زنند.
با این حال، یک نکته مهم وجود دارد و آن این است که نمی‌توان گفت همه این مطالبات برای نخستین بار مطرح شده‌اند یا هیچ ارتباطی با تفاهم ژوئن ندارند.

در آن توافق موقت ۱۴ ماده‌ای که آتش‌بس را تثبیت و یک دوره ۶۰ روزه برای مذاکره درباره توافق نهایی ایجاد کرد، نیز بازگشایی هرمز، توقف عملیات نظامی، رفع یا تعلیق بخشی از تحریم‌های نفتی و فراهم‌شدن امکان استفاده ایران از دارایی‌های مسدودشده از جمله موضوعات مورد توافق یا در دستور کار قرار گرفته بود.
بنابراین، بخش‌هایی از خواسته‌های کنونی تهران، از جمله پایان خصومت‌ها، بازگشایی هرمز، کاهش فشار تحریمی و تعیین تکلیف دارایی‌های ایران، در همان چارچوب قبلی ریشه دارند. اما تفاوت مهم در جای دیگری است.

از «توافق موقت» تا شروط حداکثری

در تفاهم ژوئن قرار نبود تمام اختلافات ایران و آمریکا در همان مرحله حل شود. بسیاری از دشوارترین موضوعات به مذاکرات بعدی موکول شده بود. اکنون تهران بازگشایی هرمز را به مجموعه‌ای از شروط گسترده‌تر پیوند زده است؛ از خروج نیرو‌های آمریکایی و جبران خسارت‌های جنگی گرفته تا ترتیبات خاص درباره نحوه مدیریت تنگه.

الجزیره نیز در بررسی شروط جدید تهران تصریح کرده که این شش شرط، دامنه مطالبات ایران را نسبت به تفاهم ژوئن گسترش داده‌اند.
از طرف دیگر، رویترز گزارش داده است که در مذاکرات مربوط به هرمز، موضوع نحوه ورود کشتی‌ها، بازرسی‌ها و دریافت عوارض همچنان محل اختلاف است. ایران برای برخی محموله‌ها عوارض ۵ تا ۷ درصدی را مطرح کرده، در حالی که آمریکا با دریافت عوارض مخالفت کرده و عمان رقم پایین‌تری را پیشنهاد داده است.

در نتیجه، اختلاف فقط بر سر این نیست که «هرمز باز شود یا نه»؛ بلکه پرسش اصلی این است که چه کسی، با چه اختیاراتی و تحت چه قواعدی، عبور و مرور در این آبراه را مدیریت خواهد کرد.اینجاست که محاسبه دیپلماتیک تهران با محاسبه امنیتی اسرائیل به نقطه برخورد می‌رسد.
ترامپ ممکن است بتواند با بخشی از مطالبات ایران کنار بیاید؛ به‌ویژه اگر چنین توافقی به کاهش قیمت انرژی، بازگشت جریان نفت و پایان جنگ منجر شود. گزارش‌های اخیر نیز نشان می‌دهند که واشنگتن و عمان همچنان به دنبال سازوکاری برای بازگشایی هرمز هستند. ایران و عمان حتی درباره مسیر‌های جدید کشتیرانی به پیشرفت‌هایی رسیده‌اند، هرچند این توافق به‌تنهایی برای بازگشایی کامل تنگه کافی نیست. اما مشکل اینجاست که ک توافق ایران و آمریکا الزاماً توافق ایران و اسرائیل نیست.